Về kiểm sát điều tra vụ án hình sự và mối quan hệ giữa kiểm sát điều tra và thực hành quyền công tố trong tố tụng hình sự

Tống Kim Hương – Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Long An

1. Đặc điểm của hoạt động kiểm sát điều tra vụ án hình sự

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) năm 2002 VKSND thực hành quyền công tố (THQCT) và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc điều tra vụ án hình sự của Cơ quan Điều tra (CQĐT) và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Bản chất hoạt động kiểm sát điều tra (KSĐT) vụ án hình sự của Viện kiểm sát (VKS) đó là kiểm sát việc tuân theo pháp luật đối với các hoạt động tư pháp của CQĐT và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong quá trình giải quyết vụ án hình sự (VAHS). Hoạt động KSĐT với tính chất là một chức năng cơ bản của VKS thì hoạt động đó có bản chất pháp lý là kiểm tra tính có căn cứ và tính hợp pháp các hoạt động tố tụng hình sự được thực hiện bởi CQĐT và các cơ quan khác được giao tiến hành một số hoạt động điều tra VAHS nhằm bảo đảm việc điều tra đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.

Về phạm vi của KSĐT vụ án hình sự từ trước đến nay đang là vấn đề còn nhiều quan điểm khác nhau. Tuy nhiên, đa số ý kiến đều cơ bản thống nhất là phạm vi của quyền công tố bắt đầu từ khi có tội phạm xảy ra. Theo đó, các cơ quan tư pháp có thẩm quyền có trách nhiệm khởi động hoạt động điều tra để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi phạm tội. Đồng thời, để bảo đảm cho các hoạt động tố tụng được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, đòi hỏi phải có sự giám sát chặt chẽ của VKS thông qua hoạt động KSĐT. Vì vậy, phạm vi của hoạt động KSĐT vụ án hình sự được xác định bắt đầu từ khi có tội phạm xảy ra hoặc phát hiện được dấu hiệu của tội phạm cho tới khi vụ án được kết thúc điều tra bằng bản kết luận điều tra của cơ quan có thẩm quyền chuyển cho VKS đề nghị truy tố hoặc khi CQĐT ra quyết định đình chỉ điều tra vụ án. Việc xác định phạm vi như vậy là thể hiện tính đầy đủ, toàn diện của công tác KSĐT vụ án hình sự của VKS, cũng thể hiện đầy đủ bản chất pháp lý của hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong điều tra VAHS, đó là kiểm tra tính có căn cứ, tính hợp pháp trong hoạt động tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng trong điều tra VAHS.

Xuất phát từ quan niệm về phạm vi của hoạt động kiểm sát điều tra nêu trên và trên cơ sở nghiên cứu các quy định của pháp luật liên quan đến hoạt động kiểm sát hoạt động điều tra VAHS, có thể rút ra một số đặc điểm chung của hoạt động KSĐT vụ án hình sự như sau:

Thứ nhất, kiểm sát các hoạt động tư pháp trong điều tra VAHS là chức năng hiến định của VKS, được thực hiện bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố VAHS và kết thúc khi cơ quan tiến hành tố tụng kết thúc điều tra vụ án, chuyển hồ sơ vụ án cùng bản kết luận điều tra cho VKS đề nghị truy tố hoặc vụ án được đinh chỉ điều tra.

Thứ hai, nội dung của chức năng này chính là việc giám sát trực tiếp mọi hoạt động tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng trong quá trình điều ừa VAHS.

Thứ ba, kiểm sát các hoạt động tư pháp trong KSĐT vụ án hình sự là nhằm mục đích bảo đảm cho pháp luật tố tụng hình sự được thực hiện một cách nghiêm chỉnh và thống nhất.

2.Mối quan hệ giữa kiểm sát điều tra với thực hành quyền công tố trong tố tụng hình sự

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 và Luật Tổ chức VKSND năm 2002, chức năng tố tụng hình sự của VKS là THQCT và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự. Theo quy định khoản 1 Điều 3 Luật Tổ chức VKSND năm 2002, Viện kiểm sát nhân dân THQCT và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc điều tra VAHS của CQĐT và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.

Theo Tiến sĩ Lê Hữu Thể thì THQCT là việc sử dụng tổng hợp các quyền năng pháp lý thuộc nội dung quyền công tố để thực hiện việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử(*). Như vậy, THQCT là hoạt động của VKS, dựa trên cơ sờ sử dụng tổng hợp các quyền năng pháp lý thuộc nội dung quyền công tố để thực hiện chức năng buộc tội.

Tuy nhiên, BLTTHS năm 2003 còn quy định một số biện pháp tố tụng được thực hiện trước khi khởi tố VAHS như giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi... Các hoạt động đó phải có sự kiểm sát của VKS để bảo đảm tính có căn cứ, đúng pháp luật và để làm cơ sở cho việc có hay không việc ra quyết định khởi tố VAHS và tiến hành một số biện pháp tố tụng của CQĐT. Cũng theo Tiến sĩ Lê Hữu Thể thì phạm vi kiểm sát còn bao gồm cả ở giai đoạn trước khi có quyết định khởi tố vụ án, tức là từ khi xác định có sự kiện phạm tội xảy ra.

Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự, đây cũng chính là kiểm sát các hoạt động tư pháp hình sự. Hoạt động tư pháp hình sự là hoạt động của các chủ thể trong các giai đoạn tố tụng hình sự, là hoạt động chi do các cơ quan tư pháp và các cơ quan được giao thực hiện một số thẩm quyền về tư pháp thực hiện. Vì vậy, có thể nói kiểm sát hoạt động tư pháp là một dạng giám sát, kiểm soát quyền lực nhà nước về tư pháp, đây là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước của VKS. Mục đích của kiểm sát hoạt động tư pháp hình sự nhằm bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chinh và thống nhất trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Viện kiểm sát có trách nhiệm áp dụng những biện pháp do BLTTHS quy định để loại trừ việc vi phạm pháp luật của bất kỳ cơ quan tư pháp hoặc cán bộ tư pháp nào. Để bảo đảm thực hiện quyền công tố trong đấu tranh chống tội phạm, Nhà nước phải ban hành các văn bàn quy phạm pháp luật, trong đó quy định các quyền năng pháp lý thuộc nội dung quyền công tố. Các quyền năng pháp lý đó Nhà nước giao cho cơ quan nhà nước nào thực hiện để phát hiện tội phạm và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội, thì cơ quan ấy được gọi là cơ quan có trách nhiệm THQCT.

Trên cơ sở các quy định của BLTTHS, nội dung của THQCT trong hoạt động điều tra là VKS thực hành quyền công tố với những nội dung như: Yêu cầu CQĐT khởi tố hoặc thay đổi quyết định khởi tố VAHS, khởi tố bị can; đề ra yêu cầu điều tra và yêu cầu CQĐT tiến hành điều tra; quyết định áp dụng, thay đổi hoặc huỷ bỏ các biện pháp ngăn chặn; quyết định phê chuẩn, không phê chuẩn các quyết định cùa CQĐT; huỷ bỏ các quyết định không có căn cứ và trái pháp luật của CQĐT; quyết định việc truy tố bị can; đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án.

Theo quy định của Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) và Luật Tổ chức VKSND năm 2002, trong lĩnh vực tư pháp hình sự, VKS có hai chức năng là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Đây là hai chức năng độc lập, nhưng có mối quan hệ mật thiết với nhau. Trong thực tiễn hoạt động thực hiện chức năng của ngành trong lĩnh vực tư pháp hình sự, VKS các cấp luôn quán triệt đường lối của công tác kiểm sát là đấu tranh chống tội phạm gắn liền với đấu tranh chống vi phạm pháp luật trong hoạt động tố tụng của các cơ quan tiến hành tố tụng, nhằm bảo đảm mọi hành vi phạm tội đều phải được phát hiện và xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật; không để lọt tội phạm đồng thời cũng không được làm oan người vô tội, nên việc thực hiện đồng thời hai hoạt động THQCT và kiểm sát hoạt động tư pháp trong quá trình giải quyết các VAHS là mang tính khách quan; do vậy, giữa hai hoạt động này luôn có mối quan hệ với nhau. Mối quan hệ đó được thể hiện ở các phương diện sau:

Để thực hiện tốt quyền công tố, có nghĩa là bảo đảm việc phê chuẩn hoặc không phê chuẩn việc áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ các biện pháp ngăn chặn; phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các quyết định tố tụng khác của CQĐT đuợc chính xác, đúng pháp luật, đòi hỏi phải kiểm tra chặt chẽ tính có căn cứ và tính hợp pháp của các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự mà CQĐT quyết định áp dụng, hoạt động kiểm tra này chính là thực hiện chức năng kiểm sát các hoạt động tư pháp. Trên cơ sở kết quả của hoạt động kiểm sát thấy ràng, quyết định áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự có căn cứ và hợp pháp thì VKS sẽ quyết định phê chuẩn để thi hành, ngược lại nếu xét thấy quyết định áp dụng biện pháp cưỡng chế về tố tụng hình sự của CQĐT không có căn cứ và không hợp pháp, VKS sẽ quyết định không phê chuẩn hoặc quyết định huỷ bỏ quyết định tố tụng trái pháp luật của CQĐT, đồng thời yêu cầu CQĐT chấm dứt ngay các hoạt động tố tụng. Ví dụ, theo quy định của BLTTHS năm 2002 quyết định khởi tố bị can của CQĐT và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải được VKS cùng cấp phê chuẩn. Do vậy, để phê chuẩn hay huỷ bỏ quyết định khởi tố bị can của CQĐT thì VKS phải tiến hành hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố bị can của CQĐT nhằm bảo đảm quyết định khởi tố bị can có căn cứ và hợp pháp, nếu qua hoạt động kiểm sát xét thấy quyết định khởi tố bị can có căn cứ và hợp pháp thì VKS quyết định phê chuẩn để CQĐT tiến hành hoạt động điều tra, nguợc lại quyết định khởi tố bị can không có căn cứ thì VKS quyết định huỷ bỏ quyết định khởi tố bị can của CQĐT.

Với việc thực hiện công tác kiểm sát các hoạt động tư pháp sẽ làm tiền đề cho hoạt động THQCT được thực hiện một cách chính xác, nếu có sai sót, vi phạm trong việc thực hiện kiểm sát các hoạt động tư pháp trong giai đoạn điều tra sẽ kéo theo sự vi phạm pháp luật của hoạt động THQCT. Tuy nhiên, trong giai đoạn điều tra khi hoạt động THQCT của VKS được thực hiện cũng sẽ làm tiền đề phát sinh hoạt động kiểm sát. Ví dụ, khi VKS phê chuẩn lệnh bắt khẩn cấp của CQĐT thì làm phát sinh hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tạm giữ người bị bắt của CQĐT nhằm bảo đảm việc tạm giữ người phải có lệnh và quyết định phê chuẩn của VKS, đồng thời bảo đảm thời hạn tạm giữ đúng theo quy định của pháp luật.

Khi truy tố bị can ra Toà án để xét xử, tức là VKS đã THQCT, hoạt động đó thể hiện qua việc ban hành quyết định truy tố. Quyết định truy tố của VKS phải bảo đàm tính có căn cứ và tính hợp pháp, điều đó có nghĩa là VKS trong giai đoạn truy tố cũng phải đặt trong sự tuân thủ pháp luật. Muốn bảo đảm quyết định truy tố có căn cứ phải dựa trên cơ sờ của kết quả hoạt động KSĐT vụ án của VKS, nếu thực hiện tốt hoạt động KSĐT, VKS sẽ nắm được nội dung của vụ án, những tình tiết buộc tội, tình tiết gỡ tội của bị can và những tình tiết liên quan khác của vụ án, đó chính là căn cứ vững chắc cho việc truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, ngược lại, nếu VKS thực hiện không tốt hoạt động KSĐT có thể dẫn đến việc truy tố oan, sai. Do đó, hoạt động KSĐT là cơ sở vững chắc cho hoạt động THQCT trong giai đoạn truy tố, xét xử và hoạt động THQCT trong giai đoạn truy tố là tiền đề làm phát sinh hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKS tại phiên toà xét xử.

Kiểm sát các hoạt động tư pháp và THQCT trong lĩnh vực tư pháp hình sự luôn có mối quan hệ chặt chẽ, gắn bó hữu cơ và biện chứng với nhau, nhiệm vụ của hoạt động này làm tiền đề cho nhiệm vụ của hoạt động kia và ngược lại, kết quả của hoạt động này là cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động kia và ngược lại. Mối quan hệ biện chứng giữa hai hoạt động THQCT và kiểm sát hoạt động tư pháp chỉ song song tồn tại trong phạm vi bắt đầu từ khi khởi tố VAHS cho đến khi bàn án có hiệu lực pháp luật, không bị kháng nghị.

Trong hoạt động điều tra VAHS, THQCT là việc VKS thực hiện các biện pháp pháp luật và trực tiếp quyết định các vấn đề về tố tụng trong hoạt động điều tra nhằm mục đích chứng minh tội phạm và người phạm tội cũng như hành vi phạm tội của họ, kết thúc giai đoạn này hoặc là truy tố người phạm tội ra trước Toà án hoặc là đình chi vụ án theo quy định của pháp luật (khởi tố vụ án, khởi tố bị can; phê chuẩn, không phê chuẩn hoặc huỷ các quyết định không có căn cứ và trái pháp luật của CQĐT; quyết định áp dụng, thay đổi hoặc huỷ bỏ các biện pháp ngăn chặn của CQĐT; quyết định truy tố bị can hoặc đình chỉ vụ án, bịcan..Kiểm sát điều tra là việc VKS thực hiện các biện pháp giám sát, mục đích nhằm bảo đảm các hoạt động điều tra được tiến hành một cách đúng đắn, đầy đủ, khách quan theo đúng trình tự, thủ tục, nội dung của pháp luật quy định, không trực tiếp ra quyết định, chỉ ra kiến nghị khi có vi phạm pháp luật tố tụng xảy ra hoặc kiến nghị yêu cầu khắc phục các nguyên nhân, điều kiện dẫn đến tội phạm. Hai lĩnh vực này song song tồn tại từ khi khởi tố cho đến khi kết thúc việc điều tra và VKS ra quyết định truy tố, giữa chúng tuy độc lập về chức năng, nhưng có tác động qua lại lẫn nhau. Nếu làm tốt nhiệm vụ THQCT sẽ hỗ trợ đắc lực cho KSĐT thực hiện vai trò của mình, như tạo điều kiện cho KSĐT tiếp cận các biện pháp điều tra nhằm duy trì pháp luật, phát hiện, khắc phục vi phạm pháp luật về tố tụng; làm tốt nhiệm vụ KSĐT sẽ giúp cho công tác THQCT phát huy khả năng quyết định quá trình tố tụng, như bảo đảm việc khởi tố, yêu cầu khởi tố, quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn, huỷ các quyết định trái pháp luật của CQĐT một cách có căn cứ, đúng pháp luật. Như vậy, hoạt động THQCT và KSĐT tuy hai nhưng là một, hai hoạt động này phải được tiến hành song song và hỗ trợ lẫn nhau nhằm không để bất kỳ người nào bị bắt giữ, khởi tố trái pháp luật, không để lọt tội và không làm oan người vô tội, đảm bảo cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội phải đúng pháp luật và có căn cứ, việc điều tra được tiến hành một cách khách quan, toàn diện, chính xác và đúng pháp luật; những vi phạm pháp luật trong quá trình điều tra được phát hiện và khắc phục kịp thời.

-----------------------------

(*) Lê Hữu Thể, Thực hành quyển công tổ và kiếm sát các hoạt động tư pháp trong giai đoạn điểu tra, NXB Tư pháp, năm 2008, tr21.


Ý kiến bạn đọc
Tham gia ý kiến về bài viết trên
Ý kiến của bạn:
Mã xác nhận:   Gửi