Đánh giá chứng cứ trong việc xét phê chuẩn hoặc hủy bỏ các quyết định khởi tố bị can của Kiểm sát viên đối với các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản

                                                                                  Vũ Đức Hạnh

Lương Hải Yến

              Phòng Quản lý khoa học và Thông tin -  Tư liệu, Trường ĐT, BDNV kiểm sát

 Thời gian qua tình hình tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản đã và đang diễn ra hết sức phức tạp, với tính chất nghiêm trọng, thủ đoạn ngày càng tinh vi, xảo quyệt, gây thiệt hại cho Nhà nước và nhân dân hàng nghìn tỷ đồng. Điều này ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động bình thường của nhiều cơ quan Nhà nước, tổ chức kinh tế, xã hội, làm giảm lòng tin của quần chúng nhân dân vào đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, tạo ra những tiền đề bất ổn về chính trị, kinh tế - xã hội.

Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) với chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp đã góp phần không nhỏ trong đấu tranh phòng chống đối với loại tội phạm này. Qua thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự nói chung, các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản nói riêng cho thấy việc thu thập, đánh giá, sử dụng chứng cứ đóng vai trò rất quan trọng trong việc chứng minh tội phạm. Việc thực hiện và áp dụng đúng chế định chứng cứ theo quy định của BLTTHS sẽ bảo đảm cho VKSND thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình đảm bảo việc khởi tố, điều tra, xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, góp phần bảo vệ được lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Thực tiễn công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra các vụ án án lừa đảo chiếm đoạt tài sản cho thấy, việc đánh giá chứng cứ trong việc xét phê chuẩn hoặc hủy bỏ quyết định khởi tố bị can đối với các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản của một số Kiểm sát viên đôi lúc vẫn còn nhiều vướng mắc, tồn tại dẫn đến tình trạng thời hạn giải quyết còn kéo dài, án trả điều tra bổ sung, án hủy vẫn còn xảy ra… Chính vì vậy, trong phạm vi bài viết này, chúng tôi muốn đề cập đến một số vấn đề cùng trao đổi về hoạt động đánh giá chứng cứ trong việc xét phê chuẩn hoặc hủy bỏ quyết định khởi tố bị can đối với các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản của Kiểm sát viên để bạn đọc cùng tham khảo.

Quyết định khởi tố bị can trong các vụ án hình sự nói chung, các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản nói riêng là quyết định bằng văn bản của Cơ quan điều tra (CQĐT), Viện kiểm sát ra quyết định phê chuẩn quyết định khởi tố bị can đối với người khi có căn cứ cho rằng họ đã thực hiện hành vi phạm tội lừa đảo. Quyết định khởi tố bị can là cơ sở pháp lý để áp dụng các biện pháp ngăn chặn cần thiết và tiến hành các biện pháp điều tra đối với người đó nhằm làm rõ tính chất, mức độ, hậu quả do hành vi phạm tội của bị can gây ra.

  Theo qui định của Bộ luật TTHS, khi có đủ căn cứ để xác định một người đã thực hiện hành vi phạm tội thì CQĐT ra quyết định khởi tố bị can. Việc qui định trên thể hiện căn cứ ra quyết định khởi tố bị can, nếu quyết định khởi tố bị can không chính xác, không đúng luật sẽ gây khó khăn cho việc điều tra xác định sự thật của vụ án, xâm phạm đến các quyền lợi ích hợp pháp của công dân, gây tác hại xấu về mặt Chính trị - Xã hội, giảm sút lòng tin của công dân đối với các cơ quan tiến hành tố tụng, đối với Nhà nước…

Tại khoản 4, Điều 126 Bộ luật TTHS năm 2003 đã qui  định: ‘‘...Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định khởi tố bị can, CQĐT phải gửi quyết định khởi tố bị can và tài liệu liên quan đến việc khởi tố bị can cho Viện kiểm sát cùng cấp để xét phê chuẩn việc khởi tố. Trong thời hạn ba ngày, kể từ ngày nhận được quyết định khởi tố bị can, Viện kiểm sát phải quyết định việc phê chuẩn hoặc ra quyết định hủy bỏ, thay đổi quyết định khởi tố bị can gửi về cho CQĐT...’’. Quy định này thể hiện rõ vai trò, vị trí của VKSND đó là để quyết định khởi tố bị can có hiệu lực pháp luật thì phải được Viện kiểm sát phê chuẩn và chỉ có VKS mới có thẩm quyền xét và quyết định phê chuẩn hoặc hủy bỏ quyết định khởi tố bị can. Tuy nhiên, bên cạnh thẩm quyền của Viện kiểm sát trong việc xem xét phê chuẩn quyết định khởi tố bị can là trách nhiệm rất lớn của VKS,  trong đó Kiểm sát viên giữ vai trò trung tâm để thực hiện nhằm chống oan hoặc bỏ lọt tội phạm.

Theo chúng tôi để việc xét phê chuẩn hoặc quyết định hủy bỏ quyết định khởi tố bị can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản có căn cứ, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, Kiểm sát viên cần thực hiện tốt một số yêu cầu sau đây:

-  Việc thu thập, tổng hợp đánh giá chứng cứ của các cơ quan tiến hành tố tụng là nhằm chứng minh một con người có thực hiện hành vi phạm tội hay không ? Phạm tội gì? Được quy định tại Điều nào, điểm nào, Khoản nào trong Bộ luật hình sự ? Nhân thân của bị can; tính chất mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; hậu quả thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra; có hay không các tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự hoặc miễn trách nhiệm hình sự… Vì vậy, khi nghiên cứu đánh giá chứng cứ để xem xét phê chuẩn hoặc quyết định hủy  bỏ các quyết định khởi tố bị can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản, Kiểm sát viên cần nắm chắc các dấu hiệu pháp lý và yếu tố cấu thành tội phạm, những đặc điểm hình sự và phương thức thủ đoạn của tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

- Khi tiếp nhận hồ sơ do Cơ quan điều tra chuyển đến, Kiểm sát viên cần nghiên cứu, đánh giá từng nguồn chứng cứ có trong hồ sơ vụ án (Đơn tố giác tội phạm; lời khai của bị can; người bị hại, người làm chứng, người liên quan; vật chứng thu giữ; kết luận giám định; biên bản nhận dạng và các tài liệu khác có trong hồ sơ vụ án…) có phương pháp đánh giá chứng cứ một cách khoa học, đầy đủ các thuộc tính của chứng cứ, tổng hợp được ‘đủ’’ chứng cứ ra quyết định phê chuẩn quyết định khởi tố bị can.

+ Đối với vật chứng: Vật chứng là nguồn chứng cứ rất quan trọng trong vụ án. Khi kiểm tra vật chứng đã thu được trong vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản bao gồm cả tài sản  như xe ôtô, xe máy, tiền, giấy biên nhận tiền, bản cam kết, hợp đồng kinh tế…, Kiểm sát viên cần kiểm tra tỉ mỉ các vật chứng để xem xét chữ ký, chữ viết trên các hợp đồng kinh tế, giấy biên nhận tiền…có phải chính do bị can viết và ký không? Thời điểm viết có phù hợp với các lời khai của những người tham gia tố tụng có trong hồ sơ vụ án về thời gian, địa điểm? Nội dung ghi trên các hợp đồng, giấy biên nhận có liên quan, phù hợp với tình tiết diễn biến của vụ án?  Vật chứng là ôtô, xe máy đã thu được có liên quan tới vụ án không ? Vật chứng đó do ai thu thập? Thời gian, quy trình thu thập và chủ thể thu thập có đảm bảo tính hợp pháp hay không?.

+  Đối với biên bản hỏi cung bị can; biên bản ghi lời khai của người làm chứng, người bị hại, người liên quan…là những nguồn chứng cứ quan trọng để chứng minh hành vi phạm tội của bị can. Khi nghiên cứu đánh giá các nguồn chứng cứ này, Kiểm sát viên cũng cần lưu ý về tính hợp pháp của những nguồn chứng cứ trên, quan tâm đến tâm lý khai báo của những người tham gia tố tụng (nhân chứng, bị can, bị hại, người liên quan….). Qua thực tiễn cho thấy tâm lý khai báo của các bị can thường là quanh có chối tội hoặc khai nhận có mức độ không đầy đủ để trốn tránh hoặc giảm nhẹ tội; người bị hại sẽ có tâm lý khai báo với ý thức chủ quan theo hướng có lợi cho mình và quy kết đối với bị can... Do đó, phải có phương pháp đánh giá chứng cứ một cách khoa học, mang tính khách quan, tổng hợp và đầy đủ, tìm ra mâu thuẫn trong lời khai của chính họ hoặc mâu thuẫn giữa lời khai của họ với nhau, tìm ra điểm đồng nhất mang đầy đủ tính khách quan và liên quan trong vụ án. Không được chỉ coi trọng lời khai của người bị hại mà không xem xét kỹ đến lời khai của bị can, người làm chứng, người liên quan... và ngược lại. Khi thấy nghi ngờ một tình tiết nào đó trong hồ sơ vụ án, cần xem xét đầy đủ lý lẽ của các bên tham gia tố tụng qua lời khai của  họ và đối chiếu với các biên bản xác minh trong vụ án, vật chứng đã thu giữ được trong hồ sơ vụ án… tìm ra chứng cứ trong mỗi lời khai của các bên tham gia tố tụng đặt mỗi chứng cứ tìm được trong sự liên hệ với nhau.

+ Đối với kết luận giám định, đây là nguồn chứng cứ được sử dụng để chứng minh những tình tiết liên quan đến vụ án và được coi là chứng cứ gián tiếp có trong hồ sơ vụ án vì kết luận giám định có thể thay đổi được trong trường hợp Cơ quan tiến hành tố tụng không đồng ý với kết luận giám định. Tuy nhiên, trên thực tế kết luận giám định trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản lại có giá trị chứng minh rất cao và là cơ sở pháp lý để kết luận những những vấn đề liên quan trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản, như việc xác định chữ ký, chữ viết là của chính bị can; các tài liệu là thông tin bị can đưa cho bị hại để tạo lòng tin là tài liệu giả vv... Vì vậy, kết luận giám định hợp pháp có giá trị là chứng cứ để buộc tội hoặc gỡ tội đối với bị can...

Trong thực tế, vấn đề trưng cầu giám định tài liệu, chữ ký, chữ viết... của bị can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản được CQĐT làm trước khi ra quyết định khởi tố bị can. Tuy nhiên, không phải trong vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản nào cũng cần thiết phải trưng cầu giám định. Chỉ trưng cầu giám định tài liệu, giám định chữ viết chữ ký... của bị can khi xét thấy kết luận giám định sẽ là chứng cứ chứng minh hành vi phạm tội của bị can. Kết luận giám định chỉ được coi là chứng cứ khi nó phản ánh rõ ràng, đầy đủ nội dung cần giám định và do chủ thể được quy định trong Điều 8 Pháp lệnh giám định tư pháp.

+ Đối với các biên bản hoạt động điều tra như biên bản đối chất, nhận dạng, biên bản xác minh…của CQĐT là nguồn chứng cứ được thiết lập bởi các cơ quan tiến hành tố tụng được lưu giữ trong hồ sơ vụ án. Các biên bản trên được coi là chứng cứ khi chúng được thiết lập theo quy định của Bộ luật TTHS với nội dung mang tính khách quan và liên quan với các nguồn chứng cứ khác có trong hồ sơ. Ví dụ : Kết quả xác minh đối với lời khai của bị can cho thấy lời khai của bị can tại cơ quan điều tra và thông tin bị can đưa ra đối với bị hại nhằm  tạo lòng tin với bị hại là những thông tin giả, không đúng với thực tế. Hoặc kết quả nhận dạng cho thấy đối tượng bị nhận dạng chính là đối tượng người bị hại tố cáo đã có hành vi lừa đảo, phù hợp với lời khai của nhân chứng, người liên quan... trong vụ án về đối tượng này. Khi kiểm tra các biên bản hoạt động điều tra, Kiểm sát viên cần lưu ý đến hình thức văn bản như ngày tháng ghi trên biên bản, thời gian lập biên bản, chủ thể tiến hành lập biên bản…

Như vậy, để việc ra quyết định phê chuẩn hoặc hủy bỏ các quyết định khởi tố bị can đối với các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản được kịp thời chính xác, đảm bảo đúng người, đúng tội, tránh oan, sai bỏ lọt tội phạm thì mỗi Kiểm sát viên cần nâng cao ý thức trách nhiệm của mình về trình độ chuyên môn nghiệp vụ nói chung cũng như lý luận về chứng cứ, phương pháp đánh giá chứng cứ nói riêng. Đây cũng là một trong những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong giai đoạn điều tra vụ án theo yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay./.

Ý kiến bạn đọc
Tham gia ý kiến về bài viết trên
Ý kiến của bạn:
Mã xác nhận:   Gửi