Một số kiến nghị hạn chế việc phải chuyển từ thủ tục rút gọn sang thủ tục chung để giải quyết vụ án

Thủ tục rút gọn là thủ tục đặc biệt của tố tụng hình sự được áp dụng để giải quyết những vụ án hình sự đối với tội phạm ít nghiêm trọng, có tính chất quả tang, đơn giản, chứng cứ rõ ràng, người thực hiện hành vi phạm tội có căn cước, lai lịch rõ ràng. Thủ tục này có sự rút ngắn về thời gian, đơn giản về thủ tục nhằm giải quyết nhanh chóng vụ án hình sự, góp phần đấu tranh phòng, chống tội phạm nhanh chóng, hiệu quả; đồng thời đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân trong tố tụng hình sự.

Trong số các thủ tục đặc biệt được quy định trong BLTTHS Việt Nam, thủ tục đặc biệt có những đặc thù riêng. Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên và thủ tục áp dụng biện pháp chữa bệnh bắt buộc là những thủ tục đặc biệt được áp dụng đối với bị can, bị cáo là những đối tượng đặc biệt, còn thủ tục rút gọn không áp dụng đối với bị can, bị cáo là đối tượng đặc biệt mà áp dụng trong những điều kiện nhất định. Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên và thủ tục áp dụng biện pháp chữa bệnh bắt buộc là những thủ tục đặc biệt mà các thủ tục đó đều theo hướng có lợi cho bị can, bị cáo; chú ý đến việc đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của các đối tượng đặc biệt này. Thủ tục rút gọn lại tiềm ẩn những điều kiện dẫn đến hạn chế việc đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo. Vì vậy, cần phải cân nhắc, thận trọng trong việc quy định và thi hành thủ tục này.

Thủ tục rút gọn có ý nghĩa pháp lý và xã hội sâu sắc trong tình hình hiện nay. Thủ tục này là cơ sở pháp lý để các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết nhanh chóng, kịp thời nhiều vụ án thuộc loại ít nghiêm trọng, có tính chất quả tang, đơn giản, rõ ràng; đáp ứng yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm kịp thời và sắc bén, góp phần giải quyết tình trạng tồn đọng án kéo dài và các vi phạm các quy định của BLTTHS về thời hạn có xu hướng gia tăng; khắc phục tình trạng quá tải trong các trại tạm giam và những khó khăn trong tổ chức tạm giữ, tạm giam. Việc giải quyết vụ án nhanh chóng sẽ tạo điều kiện để những thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra nhanh chóng được khắc phục, góp phần đảm bảo lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và công dân. Thủ tục rút gọn còn tạo điều kiện cho các cơ quan tiến hành tố tụng tiết kiệm được thời gian, tiền bạc, công sức trong việc giải quyết vụ án những vụ án đơn giản, rõ ràng, ít nghiêm trọng, tập trung vào việc giải quyết những vụ án nghiêm trọng, phức tạp hơn; đồng thời cũng tiết kiệm được thời gian và chi phí cho những người tham gia tố tụng và giúp họ nhanh chóng ổn định cuộc sống và tham gia vào các quan hệ pháp luật khác. Thủ tục này cũng đáp ứng yêu cầu của nhân dân về việc xử lý kịp thời, nhanh chóng, chính xác các hành vi phạm tội và người phạm tội, qua đó nhanh chóng phát huy tác dụng giáo dục ý thức pháp luật trong nhân dân thông qua hoạt động xét xử, góp phần vào việc phòng ngừa tội phạm.

Tuy nhiên, mục đích và ý nghĩa của thủ tục rút gọn chỉ thực sự đạt được nếu vụ án đã áp dụng thủ tục rút gọn không phải tiếp tục áp dụng thủ tục chung để giải quyết. Nếu vụ án đã áp dụng thủ tục rút gọn, sau đó cơ quan tiến hành tố tụng phải áp dụng thủ tục chung để giải quyết thì sẽ không rút ngắn được về thời gian, không đơn giản được về thủ tục, thậm chí còn làm cho trình tự tố tụng kéo dài và phức tạp hơn nếu chỉ áp dụng thủ tục chung để giải quyết. Vì vậy, cần phải có những biện pháp hạn chế những trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng phải áp dụng thủ tục chung để giải quyết vụ án trước đó đã áp dụng thủ tục rút gọn.

Theo nội dung được quy định tại các Điều 318, khoản 2 Điều 322, khoản 5 Điều 324 BLTTHS năm 2003, thủ tục rút gọn chỉ được áp dụng đối với việc điều tra, truy tố và xét xử sơ thẩm. Việc xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm đối với vụ án đã xét xử sơ thẩm theo thủ tục rút gọn được tiến hành theo thủ tục chung. Trong trường hợp trả hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc tạm đình chỉ vụ án thì Viện kiểm sát phải ra quyết định huỷ bỏ quyết định áp dụng thủ tục rút gọn và vụ án được giải quyết theo thủ tục chung. ở giai đoạn xét xử sơ thẩm, trong trường hợp trả hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc tạm đình chỉ vụ án thì Toà án chuyển hồ sơ cho Viện kiểm sát và vụ án được giải quyết theo thủ tục chung. Trong những trường hợp này, những điều kiện để áp dụng thủ tục rút gọn không còn đầy đủ, tính chất của vụ án đã trở nên phức tạp, vì vậy cần áp dụng thủ tục chung để giải quyết. Để hạn chế những trường hợp phải chuyển sang áp dụng thủ tục chung để giải quyết đối với những vụ án trước đó đã áp dụng thủ tục rút gọn thực chất là cần hạn chế những trường hợp phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án; bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo hoặc kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Để góp phần thực hiện được mục đích này, chúng tôi kiến nghị sửa đổi, bổ sung một số quy định pháp luật về thủ tục rút gọn như sau:

1. Sửa đổi, bổ sung quy định về điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn.

Theo quy định tại Điều 319 BLTTHS, thủ tục rút gọn chỉ được áp dụng khi có đủ các điều kiện sau đây:

-        Người thực hiện hành vi phạm tội bị bắt quả tang;

-        Sự việc phạm tội đơn giản, chứng cứ rõ ràng;

-        Tội phạm được thực hiện là tội phạm ít nghiêm trọng;

-        Người phạm tội có căn cước, lai lịch rõ ràng.

Những quy định về điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn tại Điều 319 BLTTHS năm 2003 về cơ bản là thống nhất với những quy định về điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn trong các văn bản pháp luật trước đây như Thông tư số 139-TTg ngày 28/5/1974 của Thủ tướng chính phủ hướng dẫn về thủ tục điều tra, truy tố, xét xử các vụ án phạm pháp quả tang; Thông tư số 10-TATC ngày 8/7/1974 của TANDTC về thủ tục rút ngắn trong việc điều tra, truy tố, xét xử một số vụ án hình sự ít nghiêm trọng, phạm pháp quả tang, đơn giản, rõ ràng; Chỉ thị số 954-CP ngày 17/8/1974 của Bộ Công an hướng dẫn về việc áp dụng thủ tục rút ngắn đối với các vụ án hình sự ít nghiêm trọng; Thông tư liên ngành số 12/TTLN ngày 31/12/1990 của TANDTC, VKSNDTC, Bộ nội vụ hướng dẫn điều tra, truy tố, xét xử đối với một số loại tội phạm. Những quy định này đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn áp dụng, về cơ bản là hợp lý và khả thi. Tuy nhiên, theo chúng tôi, quy định về điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn tại Điều 319 vẫn cần hoàn thiện hơn.

Thứ nhất, việc sử dụng thuật ngữ “người thực hiện hành vi phạm tội” tại khoản 1 và “người phạm tội” ở khoản 3 điều này là không phù hợp với nguyên tắc ‘không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật” được quy định tại Điều 10 BLTTHS. Đây không chỉ là nguyên tắc tố tụng được Việt Nam và các nước trên thế giới ghi nhận mà còn là một trong những quyền cơ bản của công dân được quy định trong các công ước quốc tế như Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền ngày 10/12/1948 (Điều 11); Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị ngày 16/12/1966 (khoản 2 Điều 14).([1]) Vào thời điểm Viện kiểm sát xem xét điều kiện để áp dụng thủ tục rút gọn thì người mà Viện kiểm sát áp dụng thủ tục rút gọn đối với họ chưa bị coi là người có tội. Vì vậy, để đảm bảo nguyên tắc tố tụng, đảm bảo quyền công dân, tránh những định kiến của cơ quan tiến hành tố tụng đối với bị can có thể dẫn đến những sai lầm trong việc xác định sự thật của vụ án, theo chúng tôi cần thay các thuật ngữ “người thực hiện hành vi phạm tội” tại khoản 1 và “người phạm tội” ở khoản 3 Điều 319 bằng thuật ngữ “bị can” cho chính xác và đúng tư cách tố tụng của họ.

Vấn đề kiến nghị sử dụng từ “bị can” ở Điều 319 BLTTHS như đã trình bày lại liên quan đến việc quyết định áp dụng thủ tục rút gọn quy định tại Điều 320 BLTTHS. Điều 320 BLTTHS quy định việc áp dụng thủ tục rút gọn được quyết định sau khi khởi tố vụ án, sau đó gửi cho bị can hoặc đại diện hợp pháp của họ trong thời hạn 24 giờ mà không đề cập đến việc khởi tố bị can trước khi ra quyết định. Theo chúng tôi, trong trường hợp phạm tội quả tang, sự việc phạm tội đơn giản, rõ ràng thì khi đã có căn cứ khởi tố vụ án cũng đồng thời có căn cứ để khởi tố bị can nên khi quyết định áp dụng thủ tục rút gọn phải là khi đã khởi tố bị can rồi, nếu chưa ra được quyết định khởi tố bị can thì không thể coi là sự việc đơn giản, rõ ràng để áp dụng thủ tục rút gọn. Mặt khác, nếu sau khi quyết định áp dụng thủ tục rút gọn mới khởi tố bị can thì sẽ khó thực hiện đúng thời hạn giao quyết định áp dụng thủ tục rút gọn trong thời hạn 24 giờ theo quy định của pháp luật dẫn đến vi phạm thời hạn tố tụng và phải chuyển sang giải quyết theo thủ tục chung. Vì vậy, chúng tôi kiến nghị bổ sung khoản 1 Điều 320 như sau: “Sau khi khởi tố vụ án, khởi tố bị can, theo đề nghị của cơ quan điều tra hoặc xét thấy vụ án có đủ các điều kiện quy định tại Điều 319 của Bộ luật này, Viện kiểm sát có thể ra quyết định áp dụng thủ tục rút gọn”. Sau khi đã khởi tố bị can mới xem xét việc quyết định áp dụng thủ tục rút gọn thì việc dùng từ bị can ở Điều 319 là hoàn toàn hợp lý.

Thứ hai, khoản 4 Điều 319 chỉ đề cập đến điều kiện người phạm tội có căn cước, lai lịch rõ ràng. Theo chúng tôi nếu chỉ quy định như vậy là chưa đầy đủ mà cần phải quy định thêm điều kiện “xác định dễ dàng, nhanh chóng”. Có những nội dung trong căn cước lý lịch của bị can là rõ ràng nhưng để kiểm tra, xác minh lại cần nhiều thời gian trong khi thời hạn điều tra, truy tố, xét xử lại rất ngắn thì cũng không khả thi để áp dụng thủ tục rút gọn. Nếu Viện kiểm sát đã quyết định áp dụng thủ tục rút gọn, sau đó do việc xác minh lý lịch bị can cần nhiều thời gian nên vi phạm thời hạn điều tra, truy tố thì sẽ là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng; nếu để đảm bảo thời hạn mà việc điều tra không đầy đủ thì lại có thể thiếu những chứng cứ không thể bổ sung tại phiên toà. Cả hai trường hợp đều là căn cứ để trả hồ sơ để điều tra bổ sung và phải giải quyết theo thủ tục chung, vì vậy, việc quy định bổ sung điều kiện xác định căn cước, lai lịch nhanh chóng, dễ dàng là một điều kiện pháp lý cần thiết để hạn chế việc phải chuyển từ thủ tục rút gọn sang thủ tục chung để giải quyết vụ án. Trước đây, Thông tư số 12/TTLN ngày ngày 31/12/1990 của TANDTC, VKSNDTC, Bộ nội vụ hướng dẫn điều tra, truy tố, xét xử đối với một số loại tội phạm cũng đã quy định việc “kẻ phạm tội có căn cước rõ ràng; không cần phải mất nhiều thời gian để xác minh về nhân thân của họ” là một điều kiện để áp dụng thủ tục rút ngắn về thời gian.

Thứ ba, pháp luật hiện hành không quy định điều kiện phải có sự đồng ý lựa chọn áp dụng thủ tục rút gọn của bị can mà chỉ có quy định về quyền khiếu nại của họ đối với quyết định này. Có một số ý kiến cho rằng do văn hoá pháp lý, mặt bằng hiểu biết pháp luật của nhân dân còn nhiều hạn chế nên việc đưa điều kiện này vào BLTTHS là chưa thực sự phù hợp với thực tế của Việt Nam hiện nay.([2]) Ngược lại, nhiều ý kiến cho rằng cần bổ sung điều kiện người thực hiện hành vi phạm tội đồng ý lựa chọn áp dụng thủ tục thủ tục rút gọn. Lập luận cho ý kiến này là thủ tục rút gọn với việc rút ngắn thời gian và rút gọn một số thủ tục tố tụng nên phần nào ảnh hưởng đến quyền của bị can, bị cáo, đặc biệt là quyền bào chữa. Mặt khác, sẽ là không công bằng nếu một người thực hiện hành vi phạm tội ít nghiêm trọng, tính chất đơn giản, rõ ràng lại bị xử lý theo một thủ tục ít nhiều mang tính hạn chế hơn so với những trường hợp phạm tội nghiêm trọng, phức tạp. Từ đó, có thể nói rằng việc quy định bị can có quyền lựa chọn hình thức thông thường hay rút gọn đối với vụ án của mình là hoàn toàn cần thiết, bởi quyền được xét xử với một thủ tục đầy đủ theo luật tố tụng hình sự là quyền cơ bản của công dân. Đây là yêu cầu cần thiết để đảm bảo quyền con người trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay.([3]) Chúng tôi đồng ý với quan điểm và những lập luận này và bổ sung thêm một số ý kiến để làm rõ sự cần thiết phải quy định thêm điều kiện này.

Theo quy định tại khoản 3 Điều 320 BLTTHS, bị can hoặc người đại diện hợp pháp của họ có quyền khiếu nại quyết định áp dụng thủ tục rút gọn, thời hiệu khiếu nại là ba ngày, kể từ ngày nhận được quyết định. Khiếu nại được gửi đến Viện kiểm sát đã ra quyết định áp dụng thủ tục rút gọn và phải được giải quyết trong thời hạn ba ngày, kể từ ngày nhận được khiếu nại. Quy định này đã phần nào đảm bảo quyền của bị can và đại diện hợp pháp của họ có quyền của mình đối với việc áp dụng thủ tục rút gọn, tuy nhiên đó là quyền có tính chất thụ động trước quyết đinh của cơ quan tiến hành tố tụng mà không phải quyền lựa chọn một cách chủ động. Vì vậy quy định này dẫn đến hậu quả pháp lý khó giải quyết thoả đáng khi có khiếu nại của bị can và đại diện hợp pháp của họ. Điều luật không quy định rõ là Viện kiểm sát phải giải quyết như thế nào nên có thể hiểu là nội dung khiếu nại của bị can hoặc đại diện hợp pháp của họ có thể được chấp nhận hoặc không chấp nhận. Trong trường hợp chấp nhận khiếu nại, Viện kiểm sát huỷ quyết định áp dụng thủ tục rút gọn và vụ án được chuyển sang giải quyết theo thủ tục chung. Trong trường hợp không chấp nhận khiếu nại, vụ án vẫn được giải quyết theo thủ tục rút gọn thì khả năng bị can hoặc đại diện hợp pháp của họ kháng cáo bản án sơ thẩm là rất cao. Khi bị can và đại diện hợp pháp của họ đã không chấp nhận thủ tục rút gọn thì thông thường họ cũng sẽ không tin tưởng vào kết quả của việc xét xử nên họ sẽ tận dụng quyền kháng cáo của mình để phản đối kết quả xét xử nói riêng cũng như kết quả của quá trình tố tụng theo thủ tục rút gọn nói chung. Hậu quả pháp lý của việc kháng cáo dẫn đến việc phải xét xử phúc thẩm vụ án theo thủ tục chung, nếu Toà án cấp phúc thẩm huỷ bản án sơ thẩm để điều tra xét xử lại thì việc điều tra xét xử lại cũng được tiến hành theo thủ tục chung. Như vậy, trong cả hai trường hợp chấp nhận hoặc không chấp nhận khiếu nại về quyết định áp dụng thủ tục rút gọn cũng đều có thể dẫn đến hậu quả vụ án phải chuyển sang giải quyết theo thủ tục chung, làm cho thủ tục giải quyết vụ án trở nên phức tạp và kéo dài hơn nếu chỉ áp dụng thủ tục chung. Sẽ là hợp lý hơn nếu như thay vì quy định cho bị can và đại diện hợp pháp của họ có quyền khiếu nại quyết định áp dụng thủ tục rút gọn bằng quy định chỉ áp dụng thủ tục rút gọn khi bị can và đại diện hợp pháp của họ đồng ý lựa chọn giải quyết vụ án bằng thủ tục rút gọn. Trước khi quyết định áp dụng thủ tục rút gọn, cơ quan điều tra thông báo cho bị can và đại diện hợp pháp của họ việc vụ án thuộc trường hợp có thể áp dụng thủ tục rút gọn, giải thích rõ cho họ về thủ tục này và quyền của họ trong việc lựa chọn việc áp dụng thủ tục chung hay thủ tục rút gọn để giải quyết vụ án mà trong đó mình là bị can.

Luật tố tụng hình sự của nhiều nước có áp dụng những thủ tục có tính chất rút gọn thủ tục và rút ngắn thời gian (với những tên gọi khác nhau và những quy định cụ thể cũng khác nhau) cũng coi việc bị can, bị cáo đồng ý lựa chọn thủ tục đặc biệt đó là một điều kiện không thể thiếu để áp dụng. Ví dụ, Điều 462 BLTTHS Nhật Bản quy định yêu cầu của công tố viên yêu cầu toà giản lược ra lệnh xử phạt theo thủ tục giản lược phải kèm theo văn bản đồng ý của người bị tình nghi;([4]) Điều 314 BLTTHS Liên bang Nga quy định bị can có quyền tuyên bố đồng ý với nội dung buộc tội họ và yêu cầu ra bản án mà không cần tiến hành xét xử và việc đưa ra yêu cầu là tự nguyện;([5]) thủ tục mặc cả thú tội ở Mỹ và một số nước (thực chất cũng là thủ tục đặc biệt có tính chất rút gọn theo trình tự tố tụng không đầy đủ) đòi hỏi phải có sự dàn xếp giữa bị cáo, người bào chữa với cơ quan tiến hành tố tụng; theo BLTTHS Đức quy định về quyết định xử phạt (không qua phiên toà xét xử), công tố viên có thể xoá bỏ tố tụng nếu như bị cáo đồng ý trả một khoản tiền cho một tổ chức từ thiện hay nhà nước; theo luật TTHS Italia, bị cáo có thể yêu cầu xét xử rút gọn (còn gọi là biện pháp thay thế xét xử), thẩm phán phải quyết định có xét xử theo thủ tục này hay không; theo luật tố tụng hình sự Tây Ban Nha, chỉ áp dụng thủ tục rút gọn nếu cả bị cáo và công tố viên đồng ý với thủ tục này([6])

Từ những phân tích trên, chúng tôi kiến nghị sửa đổi, bổ sung Điều 319 BLTTHS như sau:

“Điều 319. Điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn:

Thủ tục rút gọn chỉ được áp dụng khi có đủ các điều kiện sau:

1.    Bị can bị bắt trong trường hợp phạm tội quả tang;

4. Bị can có căn cước, lai lịch rõ ràng, có thể xác định nhanh chóng, dễ dàng.

5.    Bị can và đại diện hợp pháp của bị can đồng ý lựa chọn áp dụng thủ tục rút gọn.

2. Cần bổ sung quy định về việc cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu Đoàn luật sư cử người bào chữa cho bị can, bị cáo trong vụ án áp dụng thủ tục rút gọn nếu họ và gia đình họ không mời người bào chữa.

Khi áp dụng thủ tục rút gọn, một trong những vấn đề cần đặc biệt quan tâm, đó là việc đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo. Khi thời hạn điều tra, truy tố, xét xử rút ngắn như vậy, việc bị can, bị cáo chuẩn bị cho việc tự bào chữa hay liên hệ và mời người bào chữa cho mình là rất khó khăn và khó có thể cẩn thận, kỹ lưỡng. Quyền bào chữa của bị can, bị cáo không được đảm bảo sẽ có ảnh hưởng đến việc giải quyết đúng đắn vụ án, đồng thời làm cho bị can, bị cáo không yên tâm, không thoả mãn với kết quả giải quyết của Toà án, dễ dẫn đến việc kháng cáo phúc thẩm. Vì vậy, việc đảm bảo quyền bào chữa trong thủ tục rút gọn cần phải được quy định hợp lý. Chúng tôi đồng ý với quan điểm cho rằng, “cần coi đây (trường hợp bị can, bị cáo bị áp dụng thủ tục rút gọn) là trường hợp bắt buộc có người bào chữa tham gia vụ án”.([7]) Đây có thể coi là một trong những trường hợp mà bị can, bị cáo không có đầy đủ điều kiện để có thể thực hiện đầy đủ quyền bào chữa của mình, nếu như bị can, bị cáo chưa thành niên hoặc có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần không đầy đủ điều kiện về mặt chủ quan để thực hiện quyền bào chữa thì bị can, bị cáo bị áp dụng thủ tục rút gọn không đầy đủ diều kiện khách quan để thực hiện quyền này. Vì vậy, theo chúng tôi, cần bổ sung quy định về việc cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu Đoàn luật sư cử người bào chữa cho bị can, bị cáo trong vụ án áp dụng thủ tục rút gọn nếu họ và gia đình họ không mời người bào chữa. Về kỹ thuật lập pháp, cần bổ sung một điều riêng trong Chương XXXIV

“Điều 320b. Bào chữa

Người bào chữa do bị can, bị cáo lựa chọn. Trong trường hợp bị can, bị cáo không lựa chọn được người bào chữa thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án phải yêu cầu Đoàn luật sư phân công văn phòng luật sư cử người bào chữa cho họ hoặc đề nghị uỷ ban mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức thành viên của mặt trận cử người bào chữa cho thành viên của tổ chức mình”.

Đồng thời quy định bổ sung thêm trường hợp này thành điểm c khoản 2 Điều 57 BLTTHS:

Điều 57. Lựa chọn và thay đổi người bào chữa

1. …

2. …

c. Bị can, bị cáo trong các giai đoạn tố tụng có áp dụng thủ tục rút gọn.

3. Cần nâng cao tính chuyên môn trong hoạt động xét xử, quy định chỉ cần một thẩm phán xét xử sơ thẩm, không có sự tham gia của Hội thẩm.

Theo luật tố tụng hình sự một số nước thì việc xét xử theo thủ tục rút ngắn thường do một thẩm phán tiến hành và việc xét xử rất đơn giản và nhanh chóng. Có ý kiến cho rằng phương án này là lý tưởng và rất tốt nhưng chưa thể áp dụng trong điều kiện của chúng ta hiện nay vì vi phạm nguyên tắc xét xử tập thể và điều kiện còn nhiều hạn chế, tiêu cực trong xét xử còn nhiều.([8]) Có ý kiến lại cho rằng nên quy định việc xét xử phúc thẩm chỉ do một thẩm phán xét xử với lập luận để giản lược bớt thủ tục và cho rằng quy định này cũng không vi phạm nguyên tắc xét xử có hội thẩm tham gia vì nguyên tắc này vẫn có những ngoại lệ, không quy định bắt buộc phải có Hội thẩm trong Hội đồng xét xử phúc thẩm, khi việc xét xử đòi hỏi chất lượng cao. Tuy nhiên cũng cần có những điều chỉnh hợp lý nguyên tắc này và nguyên tắc xét xử tập thể.([9]) Chúng tôi cũng đồng ý với quan điểm này và đồng thời xem xét vấn đề ở khía cạnh khác, đó là việc không có Hội thẩm tham gia xét xử theo thủ tục rút gọn sẽ nâng cao chất lượng xét xử và hạn chế bản án bị kháng cáo, kháng nghị dẫn đến việc phải chuyển sang thủ tục chung để giải quyết. Mục đích của việc quy định và áp dụng thủ tục rút gọn là nhằm giải quyết vụ án nhanh chóng nhưng vẫn phải đảm bảo việc xử lý đúng đắn vụ án. Nếu không đảm bảo chất lượng, hiệu quả công tác xét xử thì việc bản án sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm hoặc kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm là điều khó tránh khỏi. Để đảm bảo việc xét xử đúng, một trong những điều kiện cơ bản là những người tiến hành xét xử phải hiểu rõ pháp luật và tinh thông những kỹ năng xét xử – điều này không thể đòi hỏi ở Hội thẩm. Nếu Hội đồng xét xử sơ thẩm vẫn gồm một thẩm phán, hai Hội thẩm như thủ tục chung và biểu quyết theo đa số thì ý kiến của những người không có chuyên môn và nghiệp vụ xét xử lại chiếm đa số, khó đảm bảo chất lượng xét xử. Vì vậy, theo chúng tôI, việc quy định việc xét xử theo thủ tục rút gọn không có Hội thẩm tham gia là hợp lý, không chỉ đảm bảo xét xử nhanh chóng mà còn đảm bảo chất lượng của hoạt động xét xử.


([1]). Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm nghiên cứu quyền con người, Các văn kiện quốc tế về quyền con người, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 23 và tr. 114.

([2]). Nguyễn Văn Hiền, Thủ tục rút gọn trong pháp luật tố tụng hình sự Việ Nam, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2004, tr.45.

([3]). Chương trình KHXH cấp nhà nước, đề tài Cải cách các cơ quan tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Toà án trong nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân, Hà Nội, 2006, tr.304.

([4]). Bộ luật tố tụng hình sự Nhật Bản, bản dịch tiếng Việt của VKSNDTC, Hà Nội, 1993, tr. 75.

([5]). Bộ luật tố tụng hình sự Liên bang Nga năm 2002, bản dịch tiếng Việt của VKSNDTC, Hà Nội, 2002, tr. 131.

([6]). Truyền thống luật dân sự Châu Âu, Mỹ La tinh và Châu Á, dịch từ nguyên bản tiếng Anh “the civil law tradition: europe, latin america and east asia”, bản dịch của Viện khoa học kiểm sát VKSNDTC. Hà Nội 1998, tr. 26;29;58,62.

([7]). Viện khoa học kiểm sát, VKSNDTC, Những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách của tố tụng hình sự Việt Nam, (Nguyễn Văn Hoàn, Mấy ý kiến về thủ tục rút ngắn), Hà Nội, 1995, tr. 55.

([8]). Sđd, tr. 53.

([9]). VKSNDTC, chuyên đề hội thảo luật tố tụng hình sự , Nguyễn Đức Mai, Thủ tục rút ngắn trong tố tụng hình sự, Hà Nội, 1997; Chương trình KHXH cấp nhà nước, đề tài Cải cách các cơ quan tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Toà án trong nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân, Hà Nội, 2006, tr.305.

Ý kiến bạn đọc
Tham gia ý kiến về bài viết trên
Ý kiến của bạn:
Mã xác nhận:   Gửi