Tiết kiệm pháp luật và lãng phí pháp luật

Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí đã và đang là mối quan tâm thường trực của mọi nhà, mọi tổ chức, quốc gia và nhân loại. Tiết kiệm, lãng phí trong các lĩnh vực pháp luật được đề cập trong bài viết không chỉ và không chủ yếu là cắt, giảm chi phí về thời gian, công sức, tiền bạc mà còn bao hàm cả sự đầu tư thỏa đáng cho việc xây dựng, tổ chức thực hiện pháp luật có hiệu quả. Tiền đề và điều kiện đặc biệt quan trọng của việc tiết kiệm pháp luật, chống lãng phí pháp luật chính là sự đổi mới nhiều quan niệm, cách làm hiện nay như quan niệm pháp luật, nguồn pháp luật, quy trình xây dựng pháp luật... Tiết kiệm nhưng đảm bảo hiệu quả điều chỉnh xã hội của pháp luật, tiết kiệm có văn hóa, đó là yêu cầu và mục đích của thực hành tiết kiệm, chống lãng phí pháp luật. 

 

1. Một số vấn đề chung về tiết kiệm pháp luật, lãng phí pháp luật

Tiết kiệm, chống lãng phí là vấn đề vừa cấp bách, vừa thường trực của mọi nhà, mọi quốc gia, dân tộc và toàn cầu. Lĩnh vực nào cũng cần và cũng có vấn đề về tiết kiệm, lãng phí. Lĩnh vực pháp luật không là ngoại lệ. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, xây dựng xã hội pháp quyền, phát triển bền vững thì vấn đề này lại càng đặt ra một cách cấp bách hơn bao giờ hết. Tiết kiệm pháp luật (TKPL), phòng ngừa, hạn chế và chống lãng phí pháp luật (LPPL), nói một cách đầy đủ hơn là tiết kiệm, lãng phí trong các lĩnh vực pháp luật. Đây là những vấn đề có nội hàm rộng lớn như chính bản thân pháp luật đúng nghĩa.

TKPL, LPPL được thể hiện trong tất cả các lĩnh vực cơ bản của đời sống nhà nước - pháp luật: xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật, phổ biến, giáo dục pháp luật; dịch vụ pháp luật; giáo dục - đào tạo, nghiên cứu pháp luật; xây dựng ý thức, lối sống và nền văn hóa pháp luật. Xét trên bình diện cụ thể hơn, TKPL, LPPL được biểu hiện, được nhận diện trong các hành vi, các quan hệ pháp luật của mọi cá nhân, tổ chức và cả trong tư duy pháp luật. Vấn đề quan trọng là quan niệm như thế nào về tiết kiệm và lãng phí trong lĩnh vực pháp luật rộng lớn này. Phải nhận diện được các hiện tượng TKPL, LPPL trên cả bình diện chung và cụ thể của đời sống xã hội - pháp lý.

Thời gian qua, chúng ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trong các lĩnh vực pháp luật. Tính pháp quyền đã từng bước được xác lập, thực hành trong các hoạt động xây dựng, tổ chức thực thi pháp luật. Thủ tục hành chính đã đơn giản, thông thoáng, thuận tiện hơn cho các cá nhân, tổ chức, tiết kiệm được nhiều tiền bạc, thời gian, công sức nhờ có chủ trương đúng đắn và rất quyết liệt của Chính phủ theo tinh thần của Đề án 30. Tuy vậy, hệ thống pháp luật của chúng ta còn bộc lộ nhiều yếu kém trên tất cả các lĩnh vực. Một trong những điểm nổi bật đó là tình trạng vừa thiếu, vừa thừa các quy định pháp luật, sự mâu thuẫn, chồng chéo trong hệ thống văn bản pháp luật, sự yếu kém trong thực thi pháp luật và văn hóa pháp luật. 

Từ góc độ tiết kiệm và lãng phí trong lĩnh vực pháp luật, có nhiều vấn đề phải bàn luận. Không chỉ đơn giản là để tiết kiệm tiền bạc, cắt giảm thời gian, công sức mà chủ yếu là để hướng tới một kiểu tiết kiệm có văn hóa, có hiệu quả, tiết kiệm mang tính pháp quyền vì sự phát triển bền vững, hài hòa các loại lợi ích trong xã hội. Tiết kiệm nói chung theo cách định nghĩa trong Từ điển tiếng Việt là làm giảm bớt hao phí không cần thiết, tránh lãng phí trong sản xuất, trong sinh hoạt. Theo Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2005, lãng phí là việc quản lý, sử dụng tiền, tài sản, lao động, thời gian lao động và tài nguyên thiên nhiên không hiệu quả, vượt định mức, tiêu chuẩn, chế độ. Tiết kiệm là một trong những phẩm chất cơ bản của con người. Tiết kiệm là sử dụng tiền bạc, của cải vật chất, sức lao động, thời gian… một cách hợp lý, đúng mức, không lãng phí. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: thực hành tiết kiệm không phải là bủn xỉn, “không phải xem đồng tiền to bằng cái nong”, gặp việc đáng làm cũng không làm, đáng tiêu cũng không tiêu; một dân tộc biết cần, kiệm, biết liêm sỉ là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh, tiến bộ và, nói theo lối khoa học, thì tiết

kiệm là tích cực chứ không phải là tiêu cực” [1] .

Đó là những quan niệm chung về tiết kiệm và lãng phí trong cuộc sống. Vậy, TKPL và LPPL nên được quan niệm, nhận diện như thế nào? Nếu chỉ dừng lại ở việc hiểu tiết kiệm là cắt, giảm chi tiêu, thời gian, tiền bạc, công sức thì có mâu thuẫn không khi chúng ta vẫn còn đang thiếu nhiều luật, đụng đâu cũng thấy thiếu, thiếu căn cứ cụ thể để áp dụng vào những trường hợp cụ thể như cách chúng ta quan niệm lâu nay? Đồng thời, từ góc nhìn khác, chúng ta cũng đang “rơi” vào tình trạng lạm phát pháp luật, mâu thuẫn, chồng chéo, thậm chí trong nhiều vấn đề còn triệt tiêu lẫn nhau, gây ra sự ách tắc, chậm trễ trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn. Tình trạng này cũng gây ra sự LPPL - lãng phí về thời gian, tiền bạc, công sức của các cá nhân, xã hội và Nhà nước. 

Vậy, vấn đề TKPL, LPPL nên được quan niệm và ứng xử như thế nào cho đúng đắn? Khoan hãy đề cập thẳng vào vấn đề, điều trước tiên và quan trọng nhất là nên bắt đầu từ quan niệm về pháp luật, đổi mới quan niệm pháp luật, cần phải tư duy lại về pháp luật. Pháp luật là gì, những gì được coi là pháp luật, việc “được coi là pháp luật” đến lượt mình có ý nghĩa như thế nào và để làm gì? Rồi cả vấn đề "văn bản quy phạm pháp luật" trong thực tiễn vẫn còn nhiều bất cập, khó xác định, hệ lụy từ câu chuyện này cũng gây nên nhiều lãng phí, ảnh hưởng đến việc đảm bảo quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức. Đó là một trong những vấn đề cơ bản, những "từ khóa" của luật học và thực tiễn pháp lý nước nhà cần sớm được giải quyết.  

Nói đến lãng phí và chống lãng phí thì cũng cần chống cả việc cắt, giảm đầu tư cho những công việc đáng lẽ phải đầu tư, nhất là những việc liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích chính đáng của con người. Nghĩa là cũng nên làm rõ, không nên đồng nhất giữa các khái niệm "chi phí" và "đầu tư" cả về tinh thần và vật chất trong lĩnh vực pháp luật. Tác hại của sự “tiết kiệm” không đúng cách này không nhỏ, thậm chí trong nhiều trường hợp còn ảnh hưởng tới việc bảo đảm các quyền, lợi ích chính đáng của cá nhân, tổ chức. Đồng thời cũng cần chống cả việc “tiết kiệm tư duy” trong lĩnh vực pháp luật nói riêng và trong các hoạt động xã hội nói chung. 

2. Các nguyên nhân chính gây lãng phí, chưa tiết kiệm trong lĩnh vực pháp luật

Quan niệm về pháp luật, nguồn pháp luật còn hạn hẹp, chưa bao quát và đúng nghĩa của pháp luật đích thực; tư duy cụ thể, cứng nhắc trên bình diện xây dựng và thực hiện - áp dụng pháp luật; chưa xác định đầy đủ mối tương quan giữa “quy tắc” (quy phạm) và nguyên tắc pháp luật, tinh thần pháp luật. Nếu áp dụng chỉ một loại nguồn pháp luật là văn bản quy phạm pháp luật thì chất lượng văn bản có tốt đến mấy cũng không thể giải quyết thỏa đáng, hợp lý, kịp thời được các vấn đề của cuộc sống đặt ra và đấy cũng là một trong những biểu hiện của sự LPPL, chưa thật sự TKPL – một sự TKPL có văn hóa và hiệu quả. Áp dụng đa dạng các loại  nguồn pháp luật trên nguyên tắc và trong khuôn khổ của đạo đức xã hội, tinh thần pháp quyền cũng chính là một cách thực hành tiết kiệm, giảm bớt sự lãng phí về tiền bạc, thời gian, công sức của các cá nhân, tổ chức và toàn xã hội, đảm bảo và gia tăng niềm tin vào công lý, hạn chế đến mức thấp nhất các thiệt hại vật chất và tinh thần, các hiện tượng hư vô pháp luật.

 Một trong những nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền là các cơ quan công quyền, các thẩm phán không được từ chối, để rơi vào im lặng, không giải quyết các vụ việc mà người dân đưa đến với lý do là chưa có quy định pháp luật tương ứng. Nguyên tắc này cũng đã được ghi nhận trong Bộ luật Dân sự Pháp - Bộ luật Napoleon năm 1804: thẩm phán mà từ chối xét xử với lý do pháp luật không quy định, quy định không rõ ràng hay không đầy đủ thì có thể bị truy tố vì tội không xét xử (Điều 4). Vấn đề đổi mới quan niệm, nhận thức về pháp luật, nguồn pháp luật cũng đã bắt đầu được đặt ra ở nước ta trong những năm gần đây song trong thực tiễn xây dựng, thực thi pháp luật, quan niệm truyền thống về pháp luật vẫn chưa thực sự đổi mới. 

Quan niệm vấn đề nào cũng phải có pháp luật điều chỉnh, thiếu đâu bổ sung đấy, đụng đâu cũng thấy thiếu các quy định pháp luật cụ thể tạo nên áp lực thường trực về xây dựng, ần suất sửa đổi, bổ sung, “cơi nới” các quy định pháp luật. Cùng với nhiều nguyên nhân khác, áp lực này dẫn đến chất lượng thấp của nhiều văn bản pháp luật và trở ngại đi vào cuộc sống. Điều này cũng dẫn đến sự lãng phí trong công đoạn soạn thảo và thực thi pháp luật và lãng phí xã hội, cá nhân nói chung.

Những lãng phí “kép”. Sự bất cập, sự đồng nhất hai quá trình: xây dựng, phân tích chính sách và soạn thảo văn bản pháp luật. Đây có thể coi là một trong những hạn chế lớn nhất của quy trình lập pháp hiện nay, chưa hình thành nên những đề án chính sách - cơ sở vật chất cho việc hình thành một dự án luật. Các đề nghị xây dựng luật nhiều khi mới chỉ là cảm tính, chưa đưa được cuộc sống vào luật [2] . Nhiều dự án do vậy đã phải soạn thảo lại, sửa đổi nhiều lần, gây lãng phí lớn về thời gian, công sức và tiền bạc. Nhưng thực chất ở đây đã có sự lãng phí kép bởi vì không chỉ lãng phí trong khâu xây dựng văn bản pháp luật tương ứng mà còn ở cả công đoạn thực hiện, áp dụng chúng trong cuộc sống. Cụ thể: do chưa làm tốt ở công đoạn chính sách, chưa rõ ràng về chính sách trong dự thảo văn bản pháp luật nên phải lấy ý kiến nhiều lần, lặp lại, thiếu đánh giá tác động (RIA), thiếu tính toán về chi phí - lợi ích... đó là lần lãng phí thứ nhất. Sau khi văn bản pháp luật được ban hành, dù đã mất nhiều năm soạn thảo nhưng văn bản lại không đi vào cuộc sống được vì có nhiều bất cập, lạc hậu, không đảm bảo sự hài hòa các loại lợi ích, khó khăn trong việc tìm kiếm, hiểu và áp dụng, gây nên sự lãng phí lần thứ hai. Lần thứ ba, chính là các hành vi vi phạm pháp luật đủ mọi trình độ, các hiện tượng hư vô pháp luật sẽ dẫn đến những thiệt hại về kinh tế, tinh thần, sự giảm sút niềm tin, mức độ ủng hộ, đồng tình của các cá nhân, tổ chức..., tiếp theo có thể phát sinh các lãng phí khác trên diện rộng bởi gặp những văn bản còn nhiều bất cập, sơ hở, mâu thuẫn, thì không ít cán bộ thừa hành lợi dụng để làm sai, làm khó cho người dân.

 Quy trình lập pháp hiện hành tuy đã có nhiều đổi mới song vẫn còn lãng phí, nhất là lãng phí về thời gian: quy trình "soạn thảo, xin ý kiến" của quá trình xây dựng chương trình lập pháp theo nhiệm kỳ và hàng năm... là những nguyên nhân làm cho chất lượng của các dự án luật không cao, đặt biệt là về tính khả thi và tính hợp lý của các đạo luật...” [3] . Nhìn từ góc độ văn hóa pháp luật trong hoạt động lập pháp, lập quy, trong tính cứng nhắc của việc làm luật theo chương trình hàng năm hoặc theo từng nhiệm kỳ Quốc hội... vẫn còn nhiều bất cập, dẫn đến chất lượng kém của nhiều văn bản pháp luật, gây nên lãng phí về thời gian, công sức và hiệu lực áp dụng trong cuộc sống [4] . Như vậy, chỉ riêng quan niệm hẹp về pháp luật, nhận thức và áp dụng các loại nguồn pháp luật, tư duy phải có điều khoản cụ thể, phải ban hành các quy định cụ thể, hướng dẫn cụ thể, chỉ đạo cụ thể và nhất là sự hạn chế ở công đoạn chính sách như đã nêu cũng đủ dẫn đến những lãng phí xã hội, chính xác hơn là những lãng phí kép, những thiệt hại có thể đo lường và không thể đo lường được.

Quan niệm, tư duy và nguyên tắc "phải có quy định pháp luật cụ thể, do Nhà nước ban hành thì mới có căn cứ để giải quyết các vấn đề pháp lý mà cuộc sống đặt ra". Theo đó, nhiều nguyên tắc và tinh thần pháp luật trong nhiều trường hợp không được áp dụng, chẳng hạn như nguyên tắc "được làm tất cả những gì pháp luật không cấm và không trái đạo đức xã hội". Nguyên tắc thượng tôn pháp luật này đôi khi được hiểu lệch đi là cái gì cũng phải có luật, tư duy cụ thể, tư duy quy phạm, tư duy “đòi” quy định cụ thể của pháp luật ở mọi nơi, mọi lúc là một trong những biểu hiện cơ bản của quan niệm hẹp về pháp luật, nguồn pháp luật. Ngựợc dòng lịch sử, trong truyền thống pháp luật của ông cha ta, xem ra cũng linh hoạt, rất “thoáng” về áp dụng các loại nguồn pháp luật, giới hạn của sự thông thoáng, mềm dẻo đó chính là đạo đức. Bình luận về Quốc triều hình luật dưới triều vua Lê Thánh Tông, Phan Huy Chú đã viết: "pháp luật dù có ban hành nhiều đến đâu cũng không thể nào theo kịp được sự thay đổi khôn cùng của xã hội, không nên câu nệ vào những điều luật có sẵn, phàm những tội mà trong luật không có, đều có thể lấy đại nghĩa mà quyết định. Đó chính là chỗ mầu nhiệm ở ngoài pháp luật" [5] .

Với quan niệm, tư duy và nguyên tắc "cụ thể" đó đã dẫn đến sự ách tắc, trì trệ, cứng nhắc, sự im lặng, không giải quyết các vụ việc tương ứng, tạo nên tình trạng "botay.com", thậm chí "vocam.com" trong nhiều trường hợp thực tiễn. Chúng ta còn nhớ vụ báo chí vào cuộc để làm rõ sự việc, tại sao các cơ quan chức năng ở Hà Nội đều từ chối việc cấp giấy giám định tình trạng sức khỏe cho một người mẹ không thể sang tham dự phiên tòa tại thành phố Xanh Pe-tec-bua của Nga, xét xử bị cáo đã sát hại con trai của bà - sinh viên Vũ Anh Tuấn. Sau khi nghe lãnh đạo các cơ quan có liên quan giải trình là theo các quy định pháp luật hiện hành thì người mẹ ấy không thuộc đối tượng được cấp giấy nêu trên, một lãnh đạo cấp cao của thủ đô lúc bấy giờ đã phát biểu với sự xúc động: đấy là nguyên tắc, song ở đây, theo chúng tôi, chúng ta đã rơi vào vô cảm!

Quan niệm và thực tiễn áp dụng nguyên tắc này cũng tạo lập nên sự ùn tắc, ách tắc, lạng lách các quy định pháp luật và tất nhiên sẽ dẫn đến những lãng phí kép trong các giao dịch, hoạt động của cá nhân và xã hội. Ấy là chưa kể đến những lãng phí, tổn thất phi kinh tế, vô hình mà hiện hữu nhưng không thể đo lường được phát sinh từ thực trạng này. Quan điểm về nguồn pháp luật do đó cũng ăn theo quan niệm về pháp luật này. Các loại nguồn pháp luật khác như tập quán tuy đã được thể hiện trong pháp luật song còn nhiều vướng mắc trong nhận thức và áp dụng thực tiễn. Án lệ chỉ mới được nhận thức lại để có lộ trình nghiên cứu, áp dụng cho phù hợp. Nhưng còn nhiều loại nguồn pháp luật khác như lẽ công bằng, quan điểm, nguyên tắc của đạo đức, học thuyết pháp luật.... vẫn chưa được chính thức hóa. Tất nhiên, như chúng ta đã biết, để áp dụng đầy đủ, đúng đắn các loại nguồn pháp luật nêu trên phải có những điều kiện cần và đủ mới có thể bảo vệ được các quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức và xã hội.

 Sự phức tạp, rườm rà, chồng chéo của các thủ tục hành chính. Có thể coi đây là một dạng lãng phí lớn nhưng không hình dạng, xuất thân từ một hệ thống thủ tục hành chính lạc hậu, rườm rà, mâu thuẫn. Nền hành chính của chúng ta vẫn còn nhiều bất cập. Trách nhiệm chưa xác định rõ ràng, tạo điều kiện cho sự lợi dụng đủ mọi cấp độ, công chức còn nhũng nhiễu, “dân cần nhưng quan không vội, dân vội thì phải lội mà sang” [6] . Qua một thời gian ngắn, với quyết tâm và hành động quyết liệt về cải cách thủ tục hành chính, chúng ta đã tiết kiệm được nhiều tiền bạc, thời gian, công sức, mang lại nhiều niềm tin cho các cá nhân, tổ chức.

Tình trạng chậm trễ, đợi chờ trong việc xây dựng, ban hành chính sách và văn bản hướng dẫn thi hành luật. Sự mâu thuẫn, chồng chéo, rối rắm, chưa minh bạch trong hệ thống các văn bản pháp luật và hệ quả của tình trạng này là điều kiện thuận lợi của nhiều hiện tượng hư vô pháp luật, chẳng hạn như: “lạng lách” pháp luật, “bẻ cong” pháp luật, “đánh tráo” pháp luật; sự thờ ơ, lãnh đạm, sự giảm sút (hoặc mất) niềm tin, bất tuân pháp luật, sự hoài nghi về khả năng điều chỉnh của pháp luật, của các thiết chế pháp luật.

Công tác pháp điển hóa, đánh giá tác động pháp luật còn nhiều bất cập, hạn chế, trong đó có cả sự đầu tư chưa tương xứng. Hệ thống thông tin pháp luật, tính minh bạch hóa, dịch vụ pháp luật, phổ biến, giáo dục pháp luật còn nhiều bất cập; sự đầu tư về thời gian, trí tuệ, tiền bạc cho các loại hình hoạt động này nhìn chung chưa tương xứng với những lợi ích mà chúng đem lại. Trong khi đó, đầu tư thỏa đáng để có hệ thống dịch vụ pháp luật tốt là đầu tư cho hiện tại và tương lai của một xã hội pháp quyền, dân chủ, là đầu tư cho con nguời.

Còn có sự tiết kiệm tư duy pháp lý: tiết kiệm việc đầu tư tương xứng về tiền bạc, thời gian, công sức, trí tuệ cho việc tìm kiếm những ý tưởng, việc tạo lập những "ngân hàng ý tưởng"; những biện pháp cải cách; những giải pháp hữu ích trong các lĩnh vực, các vấn đề pháp luật để đáp ứng nhu cầu cuộc sống. Ví như chưa thật sự đầu tư cho việc chữa trị căn bệnh "thiếu, kém ý thức đúng về thực hiện pháp luật giao thông" hiện nay. Nghĩa là đã bắt được bệnh từ bấy lâu nay song chưa thực sự đầu tư để nghiên cứu, tìm kiếm, áp dụng kể cả thử nghiệm các loại thuốc điều trị tích cực. Đúng là rất phức tạp, nan giải cho bài toán trật tự, an toàn giao thông ở nước ta hiện nay nhưng nếu đầu tư, kể cả chấp nhận tốn kém tiền bạc, thời gian, công sức, trí tuệ thỏa đáng hơn nữa thì sẽ cải thiện đáng kể tình hình và điều quý hơn là giảm thiểu được các thiệt hại về sức khỏe, tính mạng, tài sản cho con người.

Những yếu kém về trình độ văn hóa pháp luật, về thực hành pháp luật một cách có văn hóa đạo đức của các cá nhân, tổ chức cũng là nguyên nhân của LPPL, lãng phí xã hội. Nói rộng ra là những thói quen không tốt từ trong truyền thống (truyền thống có cả tốt, xấu) cũng dẫn đến các loại LPPL, lãng phí xã hội thông qua các hậu quả phát sinh từ sự vi phạm pháp luật hoặc hư vô pháp luật tuy chưa đến mức "cấu thành vi phạm pháp luật". Đơn cử như sự giảm hay mất niềm tin pháp luật, công lý  - những cái khó đo lường song cũng dẫn đến hệ quả lãng phí - cái có thể đo lường hoặc không đo lường được.

 Sự vướng mắc, lúng túng về việc xác định văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) trong thực tiễn. Đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến lãng phí, không thực hành tiết kiệm. Về phương diện lý luận và thực tiễn lập pháp, các tiêu chí đã được xác định rõ ràng, thế nào là VBQPPL. Tuy vậy, trong thực tiễn, việc phân biệt, xác định văn bản nào là VBQPPL   vẫn còn khó khăn, lúng túng. Lợi ích của việc xác định VBQPPL  cũng đã được các chuyên gia làm sáng tỏ như: góp phần thúc đẩy nhanh quá trình xây dựng, ban hành văn bản pháp luật; tiết kiệm, tránh lãng phí; bảo vệ các quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức... [7] . Nhưng trong khi cuộc sống diễn ra vô cùng đa dạng, phức tạp và có rất nhiều việc phải nghĩ, phải làm thì chúng ta vẫn phải ưu tư về bài toán phân biệt, xác định VBQPPL trong thực tiễn. Theo nhiều chuyên gia, nguyên nhân của tình trạng này thường bắt nguồn từ sự "nhận thức", từ "cơ chế" và "sự trốn tránh thủ tục rườm rà, tức là thay vì soạn thảo các VBQPPL theo trình tự, thủ tục phức tạp thì lại ban hành văn bản cá biệt để được nhanh chóng, thuận tiện hơn; hay do sự thiếu hiểu biết về pháp luật... dẫn đến tốn kém về tiền của, công sức và thời gian cũng như hạn chế tính kịp thời của văn bản.." [8] ! Vì vậy, cần thiết phải sớm đưa ra một tiêu chí hướng dẫn để giúp phân biệt thế nào là văn bản hành chính, văn bản áp dụng pháp luật và VBQPPL. Chúng ta cũng nên "tiết kiệm, chống và giảm lãng phí" nhiều hơn nữa trong việc giải bài toàn này. Suy rộng ra, câu chuyện VBQPPL nêu trên cũng nằm trong một tổng thể: quan niệm về pháp luật, nguồn pháp luật và giá trị, hiệu lực pháp lý của các loại văn bản pháp luật của nhà nước. 

3. Làm gì để thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong lĩnh vực pháp luật?

Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong cuộc sống nói chung, trong lĩnh vực pháp luật nói riêng là một công việc thường xuyên, lâu dài, khó khăn, phải được bắt đầu từ xây dựng văn hóa tiết kiệm, tiết kiệm nhưng đảm bảo hiệu quả xã hội và tính pháp quyền, hướng tới giá trị cao quý nhất đó là CON NGƯỜI. Mỗi người, mỗi nhà, mỗi tổ chức, mỗi lĩnh vực vừa phải áp dụng những cách thức, nguyên tắc chung về tiết kiệm, chống lãng phí, lại vừa có cách thức và phương pháp, triết lý về tiết kiệm, chống lãng phí của riêng mình. TKPL và chống LPPL cũng không là ngoại lệ. Có rất nhiều công việc phải làm để thực hành TKPL, chống LPPL, kể cả về quan điểm, nhận thức và cách áp dụng trong thực tiễn. Xây dựng niềm tin vào công lý, pháp luật là một trong những tiền đề và điều kiện của sự tôn trọng, chấp hành pháp luật và cũng là một cách tiết kiệm, chống lãng phí. Luật pháp muốn có hiệu quả, hiệu lực thì ngoài sức mạnh của công quyền, bằng cưỡng chế còn huy động cả sức mạnh của tư tưởng, của tinh thần, pháp luật phải được con người nhận thức như là sự cần thiết và có cơ sở, phải tạo niềm tin và sự kính trọng đối với pháp luật [9] .

Xây dựng văn hóa tiết kiệm: Cần tiết kiệm trong ngay trong xây dựng và ban hành những văn bản pháp luật không có tính khả thi hay trùng lắp với các quy định pháp luật đã có. TKPL, chống LPPL không chỉ là và không chủ yếu là cắt, giảm mà là cần phải tính toán trong việc cắt, giảm, mạnh dạn tăng đầu tư về thời gian, công sức, trí tuệ, tiền bạc cho xây dựng các văn bản pháp luật có chất lượng, cho cả việc tổ chức thực hiện pháp luật có hiệu quả. Tiêu chí đánh giá, đo lường về TKPL, chống LPPL suy cho cùng là tính pháp quyền và hiệu quả hướng về phục vụ các quyền, tự do và lợi ích chính đáng của con người, vì một xã hội phát triển bền vững. Đổi mới tư duy về pháp luật, tư duy làm luật, chuyển từ quy trình soạn thảo, xin ý kiến sang quy trình xây dựng, phân tích, thẩm định chính sách. Nghiên cứu để áp dụng một cách phù hợp, từng bước các loại nguồn pháp luật. Đầu tư xây dựng, bồi dưỡng, thường xuyên kiểm soát về phương diện đạo đức, trách nhiệm nghề nghiệp, tính chuyên nghiệp của những người có thẩm quyền trong hoạt động xây dựng, thực thi, giáo dục, dịch vụ pháp luật và nghiên cứu pháp luật.

Một trong những vấn đề cơ bản làm tiền đề, là điều kiện để thực hành tiết kiệm, chống lãng phí pháp luật chính là sự đổi mới quan niệm về pháp luật, áp dụng nguồn pháp luật, xây dựng văn hóa pháp luật cả trong khu vực nhà nước và xã hội. Phải mạnh dạn "không tiết kiệm tư duy", tức là cần tăng đầu tư thời gian, công sức, trí tuệ, tiền bạc cho việc nghiên cứu, tìm kiếm những giải pháp hữu hiệu, những toa thuốc và cả phác đồ điều trị căn bệnh "thiếu, kém ý thức pháp luật đúng đắn" hiện nay ở nước ta, đặc biệt trong lĩnh vực trật tự, an toàn giao thông và an toàn, vệ sinh thực phẩm. "Cái cần tiết kiệm bây giờ là tiết kiệm sự nhầm lẫn giữa tiết kiệm với cắt giảm. Không ai nghĩ rằng, tắt đèn chỉ dẫn giao thông rồi cử cảnh sát ra điều hành là tiết kiệm. Và sự ùn tắc giao thông, sự mất an ninh ban đêm là sự lãng phí ghê gớm mà không có sự tiết kiệm điện cho đèn giao thông, đèn chiếu sáng nào bù đắp nổi" [10] . Mạnh dạn đầu tư công sức, thời gian, tiền bạc để nghiên cứu, xây dựng các văn bản pháp luật có chất lượng tốt và các biện pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật, phổ biến giáo dục pháp luật phải được coi là một cách tiết kiệm, chống lãng phí. Bởi lẽ, pháp luật tốt và sự tôn trọng, tuân thủ pháp luật một cách có văn hóa là một trong những nguồn vốn cơ bản đảm bảo cho sự phát triển bền vững. Hiệu quả xã hội từ những văn bản pháp luật thông minh và tổ chức thực thi pháp luật tốt sẽ tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích, đến cả sức khỏe, tính mạng của con người, sức khỏe xã hội, là điều kiện đặc biệt quan trọng để có thể thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong đời sống./. 

 


[1] Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 6, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002, tr. 485.

[2] Đinh Dũng Sỹ, Chính sách và mối quan hệ giữa chính sách với pháp luật trong hoạt động lập pháp, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 127, tháng 7/2008.

[3] Nguyễn Sỹ Dũng, Hoàng Minh Hiếu, Quy trình lập pháp Việt Nam: Từ soạn thảo và xin ý kiến đến quyết định chính sách, dịch chính sách, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 9/2008.

[4] Phát biểu của PGS, TS. Nguyễn Đăng Dung, tại Hội thảo “Văn hóa pháp luật trong hoạt động lập pháp, hành pháp, tư pháp” do Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp tổ chức, xem tại http://moj.gov.vn/ct/tintuc/lists/hot%20ng%20ca%20c%20quan%20t%20php/view_detail.aspx?ItemID=1161

[5] Lịch triều hiến chương loại chí, Hình luật chí, NXB.Khoa học xã hội, Hà nội, 1992, tr. 389.

[6] Hoàng Phương (lược thuật), Trách nhiệm chưa rõ công chức còn nhũng nhiễu;

xem tại:  http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/trach-nhiem-chua-ro-cong-chuc-con-nhung-nhieu

[7] Dương Đăng Huệ, Kỹ năng xác định tính chất của văn bản phục vụ công tác thẩm định của Bộ Tư pháp, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề tháng 5/2011, tr. 2 -3 .

[8] Hoàng Thế Liên, Lê Hồng Hạnh, bài tham luận tại Hội thảo “Nhận diện các đặc trưng của văn bản quy phạm pháp luật” do Viện Khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp tổ chức, xem tại: Nhận diện các đặc trưng của văn bản quy phạm pháp luật: Gập ghềnh con đường từ lý thuyết đến thực tiễn,  http://www.luatviet.org/Home/su-kien-binh-luan/2009/8550/Nhan-dien-cac-dac-trung-cua-van-ban-quy-pham-phap-luat.aspx  

[9] Đa – Vư- Đốp – dưới lăng kính triết học, NXB Chính trị Quốc gia, Hà nội, 2002, bản dịch tiếng việt, tr. 185-186.

[10] Vừng, Tiết kiệm và văn hóa tiết kiệm, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, Số chủ đề Hiến kế Lập pháp, số 24(100), tháng 6/2007.

Ý kiến bạn đọc
Tham gia ý kiến về bài viết trên
Ý kiến của bạn:
Mã xác nhận:   Gửi