Những tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo

TCCSĐT - Trong suốt cuộc đời hoạt động, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có những cống hiến to lớn đối với cách mạng Việt Nam. Trong những cống hiến to lớn đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo đã tạo nền tảng cho sự nghiệp xây dựng và kiến thiết nền giáo dục nước nhà. Những tư tưởng ấy không chỉ có ý nghĩa lý luận sâu sắc mà còn đầy ắp những bài học thực tiễn sinh động.


Khởi đầu cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân trên lĩnh vực giáo dục

 

Thực dân Pháp trong quá trình áp đặt ách thống trị lên đất nước ta, đã thực thi chính sách giáo dục khai hóa để vừa tạo ra đội ngũ tay sai, vừa duy trì nền giáo dục phong kiến nhằm củng cố trật tự xã hội và ràng buộc tầng lớp nho sĩ vào bộ máy chuyên quyền của chúng. Vì vậy, từ rất sớm, Nguyễn Ái Quốc đã đấu tranh không mệt mỏi để đòi hỏi những quyền cơ bản của con người và xây dựng một nền giáo dục mới. Trong bản Yêu sách tám điểm gửi Nghị viện Pháp và các đoàn đại biểu dự Hội nghị Véc-xây (6-1919), Nguyễn Ái Quốc yêu cầu Chính phủ các nước đồng minh nói chung và Chính phủ Pháp nói riêng phải giải quyết những yêu cầu cơ bản, khiêm nhường, tối thiểu cho nhân dân An Nam, trong đó, phải thực hiện “tự do học tập, thành lập các trường kỹ thuật và chuyên nghiệp ở tất cả các tỉnh cho người bản xứ”(1).


Nguyễn Ái Quốc đã kịch liệt tố cáo chính sách giáo dục thực dân. Đó là nền giáo dục “nhồi sọ”, “đần độn hóa” và “làm cho u mê để thống trị”, bản chất nền giáo dục đó chỉ nhằm “đào tạo tùy phán, thông ngôn và viên chức nhỏ đủ số cần thiết để phục vụ cho bọn xâm lược”. Đồng thời, Người vạch rõ tình trạng thiếu trường học một cách tệ hại trong chính sách “khai hóa văn minh” của thực dân Pháp. Theo đó, ở Đông Dương, “nhà tù nhiều hơn trường học” và tệ hại hơn nữa là “có một nghìn năm trăm ty rượu và thuốc phiện cho một nghìn làng trong khi chỉ có mười trường học”(2).


Hồ Chí Minh là một trong số rất ít nhà cách mạng vạch trần tội ác của chính quyền thực dân, kịch liệt lên án
nền giáo dục chỉ nhằm “đần độn hóa”, đày đọa người bản xứ. Đúng như nhà sử học Pháp Sác-lơ Phuốc-ni-ô (Charles Fourniaux) đã nhận định: “Nguyễn Ái Quốc đã có đóng góp quan trọng vào việc hình thành truyền thống chống chủ nghĩa thực dân...”(3).

 

Xây dựng và phát triển nền giáo dục toàn diện

 

“Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” - đó là tất yếu lịch sử đã được chứng minh và thực tiễn cách mạng Việt Nam kiểm nghiệm. Nhận thấy rõ tầm quan trọng của giáo dục và đào tạo, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn chú trọng một nền giáo dục mới - một nền giáo dục mà mục tiêu, nội dung và phương pháp phải hướng đến việc phát triển con người toàn diện, cũng như động viên mọi lực lượng tham gia sự nghiệp giáo dục và đào tạo.


Một là,
phát triển toàn diện con người là mục đích cơ bản của nền giáo dục mới Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định mục đích trọng tâm và xuyên suốt của nền giáo dục mới là vì con người, cho con người và hướng tới việc xây dựng con người mới - con người xã hội chủ nghĩa. Trong Thư gửi các học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Hồ Chí Minh đã chỉ ra mục đích và sứ mệnh của nền giáo dục mới là “đào tạo các em nên những công dân hữu ích cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em”, phải đào tạo ra “những công dân và cán bộ tốt, những người làm chủ tương lai tốt của nước nhà”. Nền giáo dục mới phải thực hiện dạy và học theo hướng: “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ. Học để phụng sự đoàn thể, giai cấp và nhân dân, Tổ quốc và nhân loại”. Đó là mục đích cao nhất, là lý tưởng sáng ngời và là triết lý giáo dục Hồ Chí Minh cũng như của sự nghiệp giáo dục và đào tạo Việt Nam trong thời đại mới.


Hai là,
nội dung giáo dục phải phong phú, toàn diện, lấy chất lượng làm cốt Để phát triển con người toàn diện cả về đức, trí, thể, mỹ, Hồ Chí Minh cho rằng cần phải có một nền giáo dục toàn diện, trong đó, nội dung giáo dục phải tổng hợp tri thức nhiều lĩnh vực như văn hóa, chính trị, thể chất, khoa học - kỹ thuật, quân sự, đạo đức cách mạng, lý tưởng cách mạng, xây dựng nếp sống văn hóa… Đồng thời, trang bị, cung cấp kiến thức, phát triển năng lực tư duy, mở mang trí tuệ; tăng cường giáo dục chính trị tư tưởng, đạo đức cách mạng cho người học. Đó chính là yêu cầu bắt buộc của một nền giáo dục mới để đào tạo ra những con người mới. Mặc dù vậy, Hồ Chí Minh luôn lưu ý, nội dung giáo dục được đưa vào giảng dạy phải theo nguyên tắc “quý hồ tinh bất quý hồ đa”.


Ba là,
nền giáo dục mới phải bảo đảm quyền bình đẳng học tập cho tất cả mọi công dân

Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, hiếm có lãnh tụ nào quan tâm đến sự nghiệp giáo dục một cách toàn diện như Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Người khẳng định rằng: mọi người Việt Nam đều phải được giáo dục, phải có kiến thức để tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà.


Hồ Chí Minh rất quan tâm đến thế hệ trẻ, đặc biệt là thanh, thiếu niên. Đào tạo thế hệ trẻ là đào tạo thế hệ tương lai cho đất nước. Trong Lời kêu gọi chống nạn thất học (10-1945), Người viết: “Mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà, và trước hết phải biết đọc, biết viết chữ quốc ngữ”(4). Tư tưởng này của Chủ tịch Hồ Chí Minh phù hợp với Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền đã được Đại Hội đồng Liên hợp quốc thông qua và công bố vào ngày 10-12-1948. Điều 26 của Tuyên ngôn ghi rõ: “Mọi người đều có quyền được giáo dục. Giáo dục phải được miễn phí, ít nhất là ở bậc tiểu học và căn bản. Giáo dục tiểu học phải bắt buộc. Giáo dục kỹ thuật và chuyên nghiệp phải được mở rộng và giáo dục đại học phải được mở rộng bình đẳng cho mọi người, trên căn bản tài năng xứng đáng…”.


Trong Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (năm 1946) do Chủ tịch Hồ Chí Minh soạn thảo, Điều 6 và 7 ghi rõ: “
Tất cả công dân Việt Nam đều ngang quyền về mọi phương diện: chính trị, kinh tế, văn hóa”, “Tất cả công dân Việt Nam đều bình đẳng trước pháp luật, đều được tham gia chính quyền và công cuộc kiến quốc tuỳ theo tài năng và đức hạnh của mình”. Người còn lưu ý rằng: “Ngòai sự bình đẳng về quyền lợi, những quốc dân thiểu số được giúp đỡ về mọi phương diện để chóng tiến kịp trình độ chung” (Điều 8).

 

Kiến giải những phương pháp giáo dục khoa học, cách mạng 

 

Hồ Chí Minh không chỉ đưa ra những quan điểm lý luận có ý nghĩa quan trọng đối với công cuộc xây dựng nền giáo dục mới, mà còn có những kiến giải khoa học và sáng tạo về phương pháp giáo dục. Người yêu cầu phải căn cứ vào đặc điểm, nhu cầu của đối tượng, nội dung giáo dục, và các điều kiện cơ bản của nhà trường mà xác định các phương pháp dạy học phù hợp. Theo đó, phải lấy nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn làm nguyên tắc cơ bản cho việc xây dựng các phương pháp về giáo dục. Dạy và học phải gắn tri thức lý luận với thực tiễn cuộc sống. Học và hành phải luôn đi đôi với nhau, gắn bó mật thiết với nhau. Người nhấn mạnh: “Học phải suy nghĩ, học phải liên hệ với thực tế, phải có thí nghiệm và thực hành. Học với hành phải kết hợp với nhau”(5).


Phát huy d
ân chủ, thẳng thắn, cần có sự đối thoại trong quá trình học tập, nhận thức. “Mọi người được hoàn toàn tự do phát biểu ý kiến, dù đúng hoặc không đúng” vì “khi mọi người đã phát biểu ý kiến, đã tìm thấy chân lý, lúc đó quyền tự do tư tưởng hóa ra quyền tự do phục tùng chân lý”. Dân chủ, thẳng thắn trong dạy học đòi hỏi người thầy và học sinh phải có tinh thần đoàn kết, kỷ luật nhưng phải quán triệt nguyên tắc “trò phải kính thầy, thầy phải quý trò, chứ không phải là “cá đối bằng đầu”(6).


Lấy phương pháp nêu gương để giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu người giáo viên phải “làm kiểu mẫu về mọi mặt: tư tưởng, đạo đức và lối làm việc”.
 Người lấy tinh thần “Học, học nữa, học mãi,” của Lê-nin và tinh thần “học không biết chán, dạy không biết mỏi” của Khổng Tử làm mẫu số chung cho giáo viên và yêu cầu mọi người phải khắc ghi, thực hành lời dạy ấy. Bản thân Người là tấm gương sáng về tinh thần tự học, tự tìm tòi, kiên trì vượt quan khó khăn.


Phương pháp giáo dục phải thiết thực, lấy tự học làm cốt, học tập suốt đời, đồng thời phải dạy cách học cho người học. Chủ tịch Hồ Chí Minh từ rất sớm đã khẳng định giáo dục phải nâng cao và hướng dẫn việc tự học, tự giáo dục cho người học, “không phải có thầy thì học, thầy không đến thì đùa. Phải biết tự động học tập”(7).


Nhận thức sâu sắc về vai trò của giáo dục, Hồ Chí Minh đã gắn bó cả cuộc đời mình với việc chăm lo, mở mang và xây dựng một nền giáo dục mới, nền giáo dục xã hội chủ nghĩa - một nền giáo dục mà mọi người đều có cơ hội phát huy khả năng sáng tạo, mọi người đều được học hành, không phân biệt giai cấp, tuổi tác, trình độ, giới tính...

 

Huy động mọi lực lượng tham gia giáo dục và đào tạo con người, hướng đến xã hội hóa giáo dục

 

Trên cơ sở tiếp thu quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê-nin: cách mạng là sự nghiệp của quần chúng, Hồ Chí Minh khẳng định rằng giáo dục và đào tạo là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân, của mỗi gia đình, nhà trường và các lực lượng xã hội. Mỗi thành phần trong lực lượng đó đều có vai trò, vị trí quan trọng khác nhau nhưng cần có sự hợp lực, thống nhất trong quá trình giáo dục - đào tạo thế hệ trẻ. Vì, chỉ có kết hợp chặt chẽ các yếu tố này mới tạo thành sức mạnh tổng hợp để đưa sự nghiệp “trồng người” đi đến thắng lợi.


Từ nhận thức
giáo dục và đào tạo là vấn đề trung tâm của đời sống xã hội, quyết định tương lai của mỗi con người, quốc gia, dân tộc, Hồ Chí Minh nhấn mạnh: phải phát huy mối liên hệ mật thiết giữa nhà trường - gia đình - xã hội trong giáo dục và đào tạo. Đây là lực lượng cơ bản nhất, quan trọng nhất. Điều này được thể hiện trong bài nói của Người tại Hội nghị cán bộ Đảng ngành giáo dục (6-1957): “Giáo dục trong nhà trường dù tốt mấy nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngòai xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn”(8). Trong Thư gửi cán bộ, thầy giáo, cô giáo, học sinh nhân dịp khai giảng năm học mới, Người khẳng định: “Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng. Cần phải phát huy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa,... do đó các ngành, các cấp đảng và chính quyền địa phương phải thật sự quan tâm hơn nữa đến sự nghiệp này, phải chăm sóc nhà trường về mọi mặt, đẩy sự nghiệp giáo dục của ta lên những bước phát triển mới”(9).


Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo là nền tảng quan trọng để Đảng và Nhà nước ta hoạch định chiến lược giáo dục Việt Nam trong những năm qua và thời gian tới. Nhận thức được vị trí, vai trò của giáo dục và đào tạo đối với cách mạng Việt Nam, kế thừa tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh, Đảng ta luôn xác định “giáo dục và đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”(10). Do đó, phải không ngừng “Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên và tăng cường cơ sở vật chất của nhà trường, phát huy khả năng sáng tạo và độc lập suy nghĩ của học sinh, sinh viên. Coi trọng bồi dưỡng cho học sinh, sinh viên khát vọng mãnh liệt xây dựng đất nước giàu mạnh, gắn liền lập nghiệp bản thân với tương lai của cộng đồng, của dân tộc, trau dồi cho học sinh, sinh viên bản lĩnh, phẩm chất và lối sống của thế hệ trẻ Việt Nam hiện đại”(11).


Những kiến giải của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo nói chung trở thành tài sản quý báu của dân tộc, là ngọn hải đăng soi đường sự nghiệp trồng người của Đảng và Nhà nước ta; là cơ sở lý luận cho việc xác định chiến lược đào tạo con người, đề ra các chủ trương, chính sách, đường lối chỉ đạo phát triển nền giáo dục Việt Nam trong thời kỳ hội nhập và phát triển.
Thực trạng nhức nhối của nền giáo dục Việt Nam hiện nay đã và đang đặt ra những vấn đề cần phải nghiên cứu. Do đó, phải quán triệt những quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo, đồng thời, phải không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục là một trong những giải pháp quan trọng cần được thực hiện./.

 

 



(1) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, H.  2000, t 1, tr  435

(2) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, tr 1, tr 26

(3) Võ Nguyên Giáp, Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, H. 2003, tr  85 - 86

(4) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t 4, tr 36

(5) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t 11, tr  331

(6) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t  7, tr  456

(7) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t 6, tr  50

(8)  Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t 8, tr  394

(9)  Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t 12, tr  403-404

(10) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, H. 2009, tr 94 - 95

(11) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Sđd, tr 207

Ý kiến bạn đọc
Tham gia ý kiến về bài viết trên
Ý kiến của bạn:
Mã xác nhận:   Gửi