Tiếng việt   |   English Đổi mới, chất lượng, kỷ cương, hướng về cơ sở - Xây dựng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên “Vững về chính trị, giỏi về nghiệp vụ, tinh thông về pháp luật, công tâm và bản lĩnh, kỷ cương và trách nhiệm” !
 
Tel: 04. 3358.1280
Fax: 04. 3358.0476
Email:
truongkiemsat@tks.edu.vn
Yahoo:
Skype:
Bản đồ đến trường
Thống kê
Đang xem:
Lượt truy cập:
Bạn là IP:
Bạn đang ở:
Trình duyệt:
2516
7946574
54.81.177.140
United States
Firefox
Cải cách thể chế hành chính-tiếp cận dưới góc độ lý luận và kinh nghiệm Nhật Bản
Cập nhật lúc: 19/04/2012 08h 39' 57"

TS. Phạm Hồng Quang - Khoa Hành chính - Nhà nước, Đại học Luật Hà Nội.
Chương trình tổng thể cải cách hành chính (CCHC) nhà nước giai đoạn 2001 - 2010 với mục tiêu chung “Xây dựng một nền hành chính dân chủ, trong sạch, vững mạnh, chuyên nghiệp, hiện đại hóa, hoạt động có hiệu lực, hiệu quả theo nguyên tắc Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam” đã kết thúc cùng với những thành công và hạn chế nhất định. Tiếp nối Chương trình này, Bộ Nội vụ đang xây dựng Chương trình CCHC nhà nước giai đoạn 2010 - 2020. Để công cuộc CCHC nói chung và cải cách thể chế hành chính nói riêng đạt hiệu quả cao, một trong những biện pháp quan trọng là tiếp tục nghiên cứu các vấn đề lý luận và kinh nghiệm các nước để áp dụng phù hợp với xu thế phát triển của thời đại và điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam.
1. Cải cách thể chế hành chính - tiếp cận dưới góc độ lý luận

1.1. Cải cách thể chế hành chính là gì?

Ở Việt Nam hiện nay chưa có văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) nào, kể cả các văn kiện quan trọng của Đảng và Nhà nước chính thức định nghĩa khái niệm CCHC, cải cách thể chế hành chính. Nhưng trên thực tế đã có một số quan niệm về CCHC như: (i) CCHC là sự thay đổi có kế hoạch, theo một mục tiêu nhất định, được xác định bởi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong từng giai đoạn; (ii) CCHC không làm thay đổi bản chất của hệ thống hành chính, mà chỉ làm cho hệ thống này trở nên hiệu quả hơn, phục vụ nhân dân tốt hơn so với trước, chất lượng các thể chế quản lý nhà nước đồng bộ, khả thi, đi vào cuộc sống, cơ chế hoạt động, chức năng, nhiệm vụ của bộ máy, chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức làm việc trong các cơ quan nhà nước sau khi tiến hành CCHC đạt hiệu quả, đáp ứng yêu cầu quản lý kinh tế - xã hội (KTXH) của một quốc gia; (iii) CCHC tuỳ theo điều kiện của từng thời kỳ, giai đoạn của lịch sử, yêu cầu phát triển KTXH của mỗi quốc gia, có thể được đặt ra những trọng tâm, trọng điểm khác nhau, hướng tới hoàn thiện một hoặc một số nội dung của nền hành chính, đó là tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ, công chức, thể chế pháp lý, thủ tục hành chính hoặc tài chính công1.

Theo các quan niệm trên, CCHC không phải là cải tổ hay cách mạng mà là sự thay đổi có kế hoạch gắn với hoạt động quản lý hành chính nhà nước (thuộc chức năng của cơ quan hành pháp), tùy điều kiện của từng thời kỳ và mang một số nội dung cơ bản, trong đó có nội dung về cải cách thể chế.

Theo cách trình bày nội dung của CCHC, cải cách thể chế hành chính có thể được hiểu: (i) là cải cách quy trình xây dựng và thông qua các VBQPPL liên quan đến hoạt động quản lý hành chính, nhằm làm rõ trách nhiệm giữa cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan phối hợp và lấy ý kiến của người dân; (ii) là biểu hiện sự kết hợp giữa CCHC và cải cách lập pháp nhằm hoàn thiện các chế định pháp luật liên quan đến tổ chức và hoạt động quản lý hành chính phát sinh trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội; (iii) là việc xây dựng và hoàn thiện thể chế về kinh tế, tổ chức và hoạt động của hệ thống hành chính, xây dựng và hoàn thiện các chế định pháp luật để điều chỉnh các quan hệ pháp luật hành chính giữa các cơ quan nhà nước với công dân, giữa các cơ quan hành chính nhà nước với các tổ chức, doanh nghiệp và giữa các cơ quan, tổ chức với nhau.

Khái niệm về thể chế được Douglass North đưa ra đầu tiên trong cuốn “Thể chế, sự thay đổi thể chế và vận hành kinh tế” (1990) cùng với sự phân chia thể chế thành hai loại: thể chế chính thức và không chính thức2. Theo Douglass North, thể chế là những quy tắc của trò chơi trong xã hội, hay đó là những quy tắc mang tính minh bạch và nhân văn để điều chỉnh những hành vi giao dịch giữa con người với nhau. Lý thuyết về thể chế được xây dựng dựa trên các hành vi ứng xử giữa con người với nhau phù hợp với lý thuyết của chi phí giao dịch. Ông đưa ra khái niệm về thể chế thông qua một minh họa bằng sơ đồ như sau: (Hình 1)

Trong quá trình trao đổi hàng hóa, một bên luôn mong muốn được cung cấp thông tin về những thuộc tính giá trị của một loại sản phẩm nào đấy. Để thu được lợi nhuận, một bên lại luôn mong muốn và có thể dễ dàng giấu giếm thông tin. Do đó, chi phí giao dịch được xác định bởi tính quý giá và chân thực của thông tin3. Theo Douglass North, chi phí giao dịch phản ánh sự phức tạp của thể chế, các quy tắc vận hành kinh tế, điều tiết xã hội. Sự thiếu thông tin sẽ tạo cơ hội cho những hành vi cơ hội và lũng đoạn. Để ngăn ngừa điều này, các thể chế hành chính ở các quốc gia khác nhau cần phải phát triển một hệ thống thông tin pháp lý tin cậy và luôn luôn cập nhật đối với các bên có liên quan. Điều này sẽ giảm đi chi phí giao dịch. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo các khó khăn, đó là sự chưa rõ ràng, minh bạch trong việc làm thế nào để thể chế có thể thay đổi hiệu quả và những phương tiện, dụng cụ nào cần phải sử dụng để có thể đạt được mục đích cung cấp thông tin giá trị cho tất cả mọi người mà không vướng mắc bởi các hành vi sách nhiễu hay tham nhũng.

Để nhấn mạnh mối quan hệ giữa thể chế và tổ chức, Douglass North cũng chỉ ra: nếu thể chế là quy tắc của trò chơi thì tổ chức là những người chơi có liên quan. Tổ chức sẽ cung cấp một cấu trúc, mô hình cơ bản cho các giao dịch giữa con người với nhau. Tổ chức bao gồm các tổ hợp của kỹ năng, chiến lược và sự liên kết giữa các người chơi - các nhóm cá nhân với cùng mục đích, mục tiêu với việc sử dụng các quy tắc, luật lệ giống nhau.

Như vậy, để công cuộc CCHC nói chung và cải cách thể chế hành chính nói riêng đạt được hiệu quả, việc xây dựng và hoàn thiện các chế định pháp luật cùng với việc cung cấp thông tin pháp luật đầy đủ cho mọi tổ chức, cá nhân là một trong những yêu cầu tối cần thiết. Khái niệm thể chế và cải cách thể chế hành chính rõ ràng rộng hơn khái niệm pháp luật và cải cách hệ thống pháp luật. Vì là quy tắc của trò chơi nên ngoài những quy định mang tính pháp luật, nó còn bao gồm những chuẩn mực, những quy tắc bất thành văn, những quyết sách, những mối quan hệ không chính thức ẩn sâu bên trong, điều đó làm cho vấn đề cải cách thể chế phải luôn kịp thời, linh hoạt và không có một mô hình chung cho tất cả4.

1.2.  Sự phát triển của thể chế hành chính

Masahiko Aoki đồng ý với việc phân chia thể chế thành hai loại là thể chế chính thức và không chính thức của Douglass North (như đã trình bày), nhưng ông đã bổ sung thêm một số yếu tố. Chẳng hạn như thể chế chính thức sẽ bao gồm các quy tắc chính trị, hiến pháp, luật thành văn và các quy định, các quy tắc kinh tế và ký kết hợp đồng, còn ở thể chế không chính thức ông gắn thêm các yếu tố như: quy tắc xã hội, quy tắc đạo đức, các hương ước và lệ làng5. Đặc biệt, trong công trình “Hướng tới sự phân tích thể chế so sánh” ông đã nghiên cứu sự thay đổi của thể chế ở các nước đang phát triển như Việt Nam với sự chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường.

Trong tác phẩm của mình, Masahiko Aoki bắt đầu từ việc tiếp cận lý thuyết cổ điển về thể chế kinh tế mới được bắt nguồn từ học giả Ronald Coase, trong đó đánh giá cao vai trò của khung thể chế và chi phí giao dịch trong vận hành kinh tế. Với nghĩa thể chế là quy tắc của trò chơi, sự phát triển kinh tế cùng với hiệu quả của nó luôn được xem là những yếu tố cơ bản làm thay đổi thể chế hay phải cải cách nó. Điểm mới và gây tranh cãi của Masahiko Aoki so với Douglass North là ở chỗ: ông đã chỉ ra rằng, chức năng cơ bản của thể chế là phải làm giảm chi phí giao dịch trong vận hành kinh tế và sự thay đổi quá lớn trong mức giá cả tương xứng là nhân tố chính dẫn đến sự tất yếu phải thay đổi thể chế. Nhìn vào kinh nghiệm từ các quốc gia đang phát triển (trong đó có Việt Nam), sự bất ổn định, leo thang về giá cả cũng như chi phí giao dịch tăng cao trong các mối quan hệ giữa các cá nhân và giữa cá nhân với Nhà nước cho thấy nguy cơ biến động thể chế, hàng loạt quy tắc, VBQPPL mới phải sửa đổi, bổ sung để điều chỉnh kịp thời. Masahiko Aoki lý giải sự cần thiết phải thay đổi, cải cách thể chế ngoài lý do nêu trên còn có thể do tác động bởi các yếu tố văn hóa pháp lý, môi trường và tâm lý. Ông cũng chia sẻ quan điểm với học giả Jack Knight trong tác phẩm “Thể chế và xung đột xã hội ”, theo đó, các xung đột trong xã hội và cách thức giải quyết tranh chấp các xung đột này cũng là những nguyên nhân làm cho thể chế thay đổi6.

Masahiko Aoki đã đưa ra nhiều mô hình, phân tích và lý giải cho sự phát triển của thể chế, đặc biệt liên quan đến thể chế hành chính ở các nước XHCN hiện nay và XHCN ở Đông Âu, Liên Xô trước đây nay đã đổi sang nền kinh tế thị trường. Đặc biệt, với Việt Nam, chúng ta nên quan tâm đến mô hình: (Hình 2)

D1t, sau khi thoát ra ngoài D0s (với một phần bộ phận được du nhập từ D0t), tiếp tục tham gia trong một bối cảnh thay đổi xã hội mới D1s. Để tránh những cú sốc hay khủng hoảng về sự thay đổi, một cơ chế được xác định là làm cho D1t phát triển trong D1s giống như là cách thức D0t đã phát triển hài hòa trong D0s, mặc dầu những yếu tố ở trong D1s và trong D0s không hoàn toàn là giống nhau. Mô hình này nhấn mạnh sự hài hòa của các nhân tố mới phát triển phù hợp với các nhân tố cũ để tránh bất kỳ một sự khủng hoảng hay các cú sốc văn hóa lớn bởi những sự thay đổi đường đột.

Việt Nam có vẻ phù hợp với mô hình trên trong việc cải cách thể chế hành chính phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN. Trong quá trình CCHC nói chung và cải cách thể chế hành chính nói riêng, giống như bất kỳ các nước đang phát triển có nền kinh tế chuyển đổi sang cơ chế thị trường, Việt Nam không thể ngay lập tức chấp nhận và sao chép mô hình Nhà nước pháp quyền cũng như những thể chế hành chính tiến bộ từ các nước phương Tây. Những yếu tố, bộ phận trong thể chế hiện tại không mâu thuẫn với những nhân tố cốt lõi của Nhà nước pháp quyền nên tiếp tục được duy trì và phát triển phù hợp với những yếu tố, bộ phận mới. Trong trường hợp có yếu tố tương phản, không phù hợp với yêu cầu của Nhà nước pháp quyền, nhưng cũng không hại đến trật tự xã hội và cũng không xâm phạm đến các quyền con người thì nên tiếp tục duy trì nhưng theo hướng chỉnh sửa cho phù hợp để đảm bảo sự hài hòa và tránh các cú sốc lớn làm thay đổi trật tự và an ninh xã hội7.

1.3. Tiếp cận thể chế hành chính không chính thức Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Tiếp nhận thể chế không chính thức của Nhà nước pháp quyền có nghĩa là, bổ sung những yếu tố mới bên cạnh những yếu tố cũ đang tồn tại, trong trường hợp những yếu tố cũ có thể mâu thuẫn với yếu tố cốt lõi của Nhà nước pháp quyền (độc lập tư pháp, tính minh bạch trong thủ tục, bảo vệ triệt để các quyền tự do cá nhân…) nhưng không làm phương hại đến lợi ích cộng đồng, trật tự xã hội, quyền và lợi ích cá nhân, nó có thể được chỉnh lý một cách từ từ và thận trọng.   

Cải cách thể chế hành chính ở Việt Nam trong 10 năm qua có thể nói là kết quả của tổng thể quá trình CCHC gắn với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền theo thể chế không chính thức, tức là tiếp tục xây dựng và phát triển Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Cải cách thể chế hành chính trong 10 năm qua ở Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu nhưng cũng bộc lộ một số hạn chế. Số lượng văn bản pháp luật được ban hành nhiều nhưng chất lượng chưa cao, nội dung chồng chéo, trùng lắp, thiếu tính toàn diện và ổn định. Một số thể chế cơ bản chậm được xây dựng, sửa đổi, hoàn thiện như thẩm quyền quản lý nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước, thẩm quyền chủ sở hữu phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp, trách nhiệm của doanh nghiệp trong quản lý tài sản nhà nước. Tình trạng luật chờ nghị định, nghị định chờ thông tư vẫn khá phổ biến. Cải cách thủ tục hành chính có nhiều tiến bộ nhưng vẫn còn nhiều thủ tục gây phiền hà, chưa thực hiện đúng hẹn khi giải quyết, đặc biệt vẫn tồn tại xu hướng cơ quan hành chính giành thuận lợi về mình, đẩy khó khăn cho người dân và doanh nghiệp. Cơ chế một cửa, một cửa liên thông còn chưa đồng bộ, ý thức phối kết hợp giữa các cơ quan có trách nhiệm giải quyết chưa cao, còn tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, tinh thần trách nhiệm và sẵn sàng phục vụ nhân dân của cán bộ, công chức trực tiếp giải quyết vụ việc còn chưa cao.

Để xảy ra tình trạng trên có nhiều nguyên nhân như: thiếu tính thống nhất, đồng bộ, tính chuẩn mực và áp dụng chung trong việc tiếp nhận và giải quyết hồ sơ của các cơ quan, ban ngành có liên quan; ý thức trách nhiệm và trình độ của cán bộ, công chức… Trong đó, nguyên nhân lớn nhất là chưa nhận thức đầy đủ và toàn diện về diện mạo, cơ cấu, quy mô của hệ thống thể chế ở Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế. Điểm yếu nhất của chúng ta vẫn là việc xác định mang tính lý luận cơ sở của việc cải cách thể chế, cũng như nội dung, phương pháp và cách thức tiến hành.

Cải cách thể chế hành chính trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN hiện nay đòi hỏi phải có cơ sở lý luận chắc chắn. Dù cho mô hình về sự tiến hóa của thể chế mà Masahiko Aoki đưa ra có vẻ phù hợp với Việt Nam nhưng vấn đề cốt lõi nhất vẫn là sự tự thích nghi trên cơ sở của các quy luật về cấy ghép và sự đào thải. Thể chế hành chính với quan niệm là các quy tắc của trò chơi trong nền kinh tế thị trường đòi hỏi giữa các bên, bao gồm nhà nước và các tổ chức, doanh nghiệp, công dân có mối quan  hệ cung cầu bình đẳng. Cần phải cải cách thể chế theo hướng Nhà nước phải là chủ thể cung cấp đầy đủ khung pháp lý, các thông tin pháp luật, dự báo, chính sách với đối tượng khách hàng là người dân. Chỉ khi nào cung cấp thông tin đầy đủ, toàn diện, chính xác và bảo đảm thực hiện một cách vững chắc mới tạo được niềm tin và sự an tâm cho người dân trong  sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh; bảo đảm xây dựng một Nhà nước pháp quyền thực sự dân chủ, công bằng và xử lý nghiêm minh với mọi hành vi vi phạm pháp luật. Việc tiếp cận thể chế không chính thức của Nhà nước pháp quyền hiện nay là một xu hướng phù hợp với điều kiện KTXH, phù hợp với quốc gia có duy nhất một chính Đảng lãnh đạo, được người dân nhiệt tình ủng hộ như ở Việt Nam. Tuy nhiên, để vấn đề cải cách thể chế hành chính thành công, vai trò lãnh đạo của Đảng cần tiếp tục củng cố theo hướng nâng cao vai trò tự chủ của hành chính, tránh sự can thiệp quá sâu, hay làm thay của các cá nhân, tổ chức Đảng.

 

2. Cải cách thể chế hành chính ở Việt Nam - tiếp cận dưới góc độ học tập kinh nghiệm Nhật Bản

2.1. Kinh nghiệm cải cách thể chế hành chính ở Nhật Bản

Hiến pháp của Nhật Bản năm 1947 đã xây dựng một chế độ quân chủ lập hiến, tuân theo các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền, trong đó xác định Nội các thực hiện hoạt động quản lý hành chính trung thành theo luật, không một cá nhân hay cơ quan hành chính nào có thể tự ý ban hành luật lệ hay quy định mà không theo thẩm quyền được luật quy định.

CCHC nói chung và cải cách thể chế hành chính nói riêng ở Nhật Bản thực sự diễn ra mạnh mẽ vào bốn thập kỷ cuối của thế kỷ XX và được xem là một chính sách quốc gia vĩ đại nhằm đưa nước Nhật tiến lên trở thành một trong các cường quốc đứng đầu trên thế giới8. Với bốn giai đoạn CCHC từ năm 1945 đến 1985, thành tựu lớn nhất là đã đưa Nhật Bản từ nước bại trận sau Thế Chiến lần thứ II, trở thành một cường quốc phát triển từ nửa cuối của thế kỷ trước. Giai đoạn cải cách đầu tiên (1945 - 1954) mang dấu ấn của việc thi hành công cuộc CCHC dưới sự giám sát và tư vấn của lực lượng chiếm đóng Mỹ. Việc ban hành Hiến pháp hòa bình năm 1947 được đánh giá như một động lực quan trọng để cải tổ lại hệ thống bộ máy nhà nước và thực hiện dân chủ hóa thể chế hành chính. Trong giai đoạn này, bốn đạo luật quan trọng được ban hành là: Luật Tổ chức Chính phủ quốc gia (1948), Luật Nội các (1947), Luật Công vụ quốc gia (1947), Luật Tự trị địa phương (1947). Giai đoạn thứ 2 (1955 - 1964) là giai đoạn phát triển hưng thịnh của nền kinh tế Nhật Bản cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền hành chính công. Ủy ban thứ nhất về CCHC lần đầu tiên được thành lập trong Văn phòng Thủ tướng năm 1962, người đứng đầu là chuyên gia cao cấp ngân hàng nổi tiếng Kiichiro Sato với đội ngũ 21 chuyên gia và 70 nhà nghiên cứu. Các đạo luật cơ bản của Nhật Bản hầu như đều được xây dựng cho đến kết thúc giai đoạn cải cách thứ hai cùng với một thể chế hành chính rất vững chắc cho sự phát triển kinh tế của quốc gia và chế độ công vụ tận tâm, trung thành. Giai đoạn thứ 3 (1965 - 1974) và giai đoạn thứ 4 (1975 - 1985) là các giai đoạn với nhiều cải cách nhằm tinh giản bộ máy, đơn giản hóa thủ tục hành chính, phát triển dịch vụ công, thực hiện tư nhân hóa doanh nghiệp nhà nước nhằm vượt qua cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1979, các biến động môi trường, đặc biệt là sự mất cân đối trong cán cân thu chi và sự thâm hụt tài chính của Chính phủ. Hệ thống thanh tra của Nhật Bản đã được thành lập trong giai đoạn này.

Cải cách thể chế hành chính ở Nhật Bản vẫn tiếp tục diễn ra mạnh mẽ cuối thế kỷ XX cùng với xu hướng tiếp tục tinh giản bộ máy hành chính, tăng cường tính minh bạch trong thủ tục hành chính (Luật Thủ tục hành chính được ban hành năm 1993), tăng các quyền tự quản cho chính quyền địa phương, cải cách chế độ công vụ và chế độ quản lý các đơn vị sự nghiệp công lập (như tăng tính tự chủ của các trường đại học hoàng gia trước đây)…

Cải cách thể chế hành chính ở Nhật Bản luôn bắt nguồn từ khung Hiến pháp hiện tại của Nhật Bản (1947) với các thay đổi lớn như: (i) xóa bỏ nguyên tắc quân chủ chuyên chế, thay vào đó là nguyên tắc quyền lực thuộc về nhân dân. Điều 15 của Hiến pháp Nhật Bản ghi rõ: Chính quyền và bộ máy hành chính công phục vụ nhân dân và công chức là “người đầy tớ của toàn cộng đồng”; (ii) nguyên tắc nhân dân tham gia quản lý dân chủ được áp dụng với chính quyền và bộ máy công vụ. Một loạt các đạo luật quan trọng về tổ chức bộ máy chính phủ trung ương và chính quyền địa phương, luật công vụ quốc gia và luật công vụ địa phương đã được ban hành; (iii) ghi nhận tư tưởng hòa bình, từ bỏ chiến tranh theo Điều 9 của Hiến pháp, các lực lượng hải quân, không quân, lục quân đều đã bị giải tán; (iv) phân cấp mạnh mẽ cho các chính quyền địa phương theo nguyên tắc tự trị địa phương được ghi nhận trong Hiến pháp, Bộ Nội vụ bị giải tán, thay vào đó các vấn đề nhân sự tại địa phương, quản lý giáo dục, văn hóa, duy trì trật tự an ninh địa phương sẽ do chính quyền địa phương quyết định kết hợp với các hoạt động tự quản của cư dân; (v) hệ thống quản lý nhân sự kiểu Mỹ đã được áp dụng với việc phân loại và quản lý công chức theo ngạch bậc, chức vụ.

Một số kết quả và xu hướng cải cách thể chế hành chính của Nhật Bản gần đây có thể được giới thiệu như sau:

Cải cách bộ máy chính phủ trung ương và công vụ:

- Nguyên tắc quản lý dựa trên pháp luật đã được mềm hóa. Chính sách tư nhân hóa và phi tập trung hóa đã được xây dựng trên những quan điểm của chủ nghĩa tự do mới. Hướng dẫn hành chính là một nội dung mới trong quản lý hành chính của Nhật Bản bên cạnh việc duy trì các mệnh lệnh, quyết định hành chính mang tính bắt buộc, cứng nhắc. Việc tư nhân hóa ba công ty lớn của Nhà nước, trong đó có Công ty đường sắt Nhật Bản vào cuối những năm 1980, việc chuyển giao các quyền quy định của Nội các thông qua các lệnh từ năm 1983, việc mở rộng quyền tự quản của cư dân địa phương… là những minh chứng cho nguyên tắc mềm hóa quản lý nhà nước dựa trên pháp luật.

- Theo đề xuất cải cách của Nội các do Thủ tướng Hashimoto Ryutaro khởi xướng năm 1997 với khẩu hiệu: “Tập trung cải cách Chính phủ và bộ máy hành chính hướng tới thế kỷ XXI”, một cơ cấu chính quyền mới, rút gọn và hiệu quả đã được xây dựng năm 2001. Theo đó, cơ cấu 12 bộ như trước đây đã được tổ chức lại thành 10 bộ.

- Tăng cường chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cá nhân và cơ quan trung ương, cụ thể là của Thủ tướng và Nội các, bổ sung sửa đổi Luật Nội các. Văn phòng Nội các được thành lập thay cho Văn phòng Thủ tướng. Các Ủy ban Kinh tế - tài chính, Ủy ban Khoa học - công nghệ dưới sự quản lý của Văn phòng Nội các đã được thành lập và đóng vai trò quan trọng trong việc giúp Nội các xây dựng và hoạch định chính sách có liên quan. Ngoài ra, Ủy ban An toàn công cộng và Cục Phòng vệ đã được thành lập thuộc Văn phòng Nội các. Như vậy, hệ thống chính quyền hiện nay của Nhật Bản gồm 1 Văn phòng, 10 bộ9, 2 cục và ủy ban, trong đó Bộ Quản lý công cộng, nội vụ và bưu chính viễn thông và Bộ Đất đai, cơ sở hạ tầng, vận tải được đánh giá là các siêu bộ trên cơ sở hợp nhất các bộ, ngành. 

- Thành lập các tổ chức công cộng độc lập. Các doanh nghiệp tư nhân được cho phép thành lập và hoạt động nhằm xử lý các công việc chung của cộng đồng một cách đơn giản hóa và đạt hiệu quả, như các công ty môi trường, xử lý rác thải, thu gom đồ đạc đã qua sử dụng. Từ tháng 4/2004, các trường đại học công lập đã được chuyển từ quy chế quản lý đội ngũ cán bộ, công chức sang quy chế quản lý như đối với người lao động trong khu vực kinh tế tư nhân và nâng cao tính tự chủ của các tổ chức công cộng độc lập này.

- Chính phủ Nhật Bản nỗ lực cải cách hệ thống công vụ, theo đó chế độ thâm niên công tác bị bãi bỏ, thay vào đó là hệ thống tuyển dụng và trả lương dựa trên năng lực. Hiện nay, các tổ chức công đoàn tiếp tục yêu cầu Chính phủ mở rộng quyền phản đối của cán bộ, công chức với áp lực nghề nghiệp đã từng bị hạn chế kể từ sau chiến tranh.

Cải cách thể chế, tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương:

- Chú trọng việc thúc đẩy quá trình phân công chức năng, nhiệm vụ giữa chính quyền trung ương và địa phương với hai khẩu hiệu: “từ trung ương về địa phương” và “từ quan chức về người dân”. Vai trò của Nhà nước tập trung vào các công việc liên quan đến sự tồn vong của quốc gia hay cộng đồng, thực hiện các chính sách quản lý doanh nghiệp có quy mô quốc gia, còn lại mọi công việc quản lý giao cho chính quyền địa phương để cho cơ quan này thực sự là cơ quan mang tính tự quản địa phương. Quyền của chính quyền địa phương trong việc ban hành quy phạm pháp luật và giải thích pháp luật đã được mở rộng. Theo đề xuất của Ủy ban phi tập trung hóa lên Thủ tướng Nhật Bản năm 2007, sắp xếp lại các tỉnh thành những cơ quan tự quản trên cơ sở rộng rãi, cụ thể là bãi bỏ một số tỉnh và thành lập các vùng, tiểu bang, nên hợp nhất 47 tỉnh, thành phố hiện có thành 7 đến 9 tiểu bang. Mục tiêu của Chính phủ sang đầu thế kỷ XXI cũng sáp nhập 3.200 chính quyền thành phố hiện có thành 2.000. Luật phi tập trung hóa được ban hành năm 2000, chính sách hợp nhất chính quyền thành phố và sắp xếp lại các tỉnh đã được Chính phủ thông qua và tích cực thực hiện10.  

- Cải cách chính quyền địa phương trên cơ sở đảm bảo các nguyên tắc của Hiến pháp, trong đó các cơ quan này phải thực sự là các tổ chức bảo vệ và thực thi có hiệu quả các quyền con người và quyền tự do cơ bản của người dân.

- Thành lập các tổ chức công cộng độc lập trong mỗi tỉnh và liên tỉnh nhằm xử lý các công việc chung một cách hiệu quả và đơn giản hóa. Chuyển đội ngũ cán bộ quản lý từ quy chế công chức sang quy chế người lao động trong khu vực tư nhân.

- Đổi mới hoạt động của các cơ quan tự quản địa phương. Nhà nước chủ trương khuyến khích thị trường hóa và tư nhân hóa các chức năng quản lý nhà nước của cơ quan tự quản với khẩu hiệu: “Hãy để khu vực tư nhân làm những gì họ có thể làm”. Cải cách thể chế hành chính ở địa phương với việc mở rộng quyền tự quản của tổ chức nhưng vẫn chưa chú trọng đến quyền tự quản của người dân, do đó các quyền tự quản này cần đi vào thực chất mà không chỉ là hình thức.

- Thực hiện dân chủ hóa nền hành chính quốc gia, mối quan hệ giữa lãnh đạo dân chủ và tập quyền của một số cơ quan hành chính địa phương cần được xem xét và xử lý thỏa đáng.

2.2. Học tập kinh nghiệm Nhật Bản trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Để thúc đẩy công cuộc CCHC nói chung và cải cách thể chế hành chính nói riêng ở Việt Nam, việc học tập kinh nghiệm nước ngoài trong bối cảnh hội nhập là hết sức cần thiết. Trong việc giới thiệu kinh nghiệm nước ngoài liên quan đến cải cách thể chế hành chính, chúng tôi lựa chọn Nhật Bản vì các lý do sau: (i) Nhật Bản là quốc gia - do yếu tố lịch sử - có rất nhiều kinh nghiệm trong việc tiếp thu những thành tựu của pháp luật nước ngoài cũng như các xu thế cải cách; (ii) Nhật Bản là điển hình của quốc gia chịu sự ảnh hưởng mạnh mẽ của hai hệ thống pháp luật tiêu biểu trên thế giới là hệ thống luật châu Âu lục địa (ảnh hưởng trước Thế chiến II) và hệ thống luật Anh - Mỹ (sau thất bại trong Thế chiến II và sự đầu hàng lực lương Đồng minh), nhưng vẫn giữ được những nét đặc trưng riêng trong tổng thể quá trình CCHC và cải cách tư pháp; (iii) Nhật Bản là quốc gia có nền hành chính phát triển hiện đại với công cuộc CCHC diễn ra lâu đời, từng bước và có kế hoạch, chiến lược cụ thể. Đây cũng là bài học về công cuộc cải cách - với tư cách là một quá trình học hỏi không ngừng và ngày một hoàn thiện; (iv) Nhật Bản là một trong hai quốc gia (cùng với đối tác Thụy Điển) tiến hành các dự án hợp tác pháp luật sớm nhất với Việt Nam, từ những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, cho tới nay vẫn luôn là đối tác lâu năm và tin cậy.

Học tập kinh nghiệm của Nhật Bản liên quan đến cải cách thể chế hành chính cho thấy nhiều ưu điểm có thể chia sẻ với Việt Nam trong bối cảnh Chính phủ đang đánh giá Chương trình tổng thể CCHC giai đoạn 2000 - 2010 và xây dựng Chương trình cải cách giai đoạn 2010 - 2020. CCHC ở Việt Nam cần phải tiếp tục mở rộng nghiên cứu cả phương diện lý luận và học hỏi kinh nghiệm thực tiễn nước ngoài, trên cơ sở của việc xây dựng chương trình, kế hoạch, thực hiện và đánh giá quá trình cải cách trong từng giai đoạn, với mục tiêu xây dựng một nền hành chính hiện diện trong mô hình Nhà nước pháp quyền XHCN thực sự dân chủ, hiện đại và vững mạnh.

 

(1) Xem Hỏi đáp về CCHC, http://caicachhanhchinh.gov.vn/PortalPlus.aspx?/vi-VN/News/102//1010046/0/3179/

(2) The formal and informal constraints of insrtitution. Douglass C.North, Institution, Institutional Change and Economic Performance, tr.4 (1990).

(3) Xem Aida Custovic, Institutional Reform in Land Administration: Does Simplification create Transparency, (Cải cách thể chế trong quản lý đất đai: Liệu sự đơn giản có tạo ra tính minh bạch), 2010.

(4) Xem David M. Trubek, The Rule of Law in Development Asistance (Nhà nước pháp quyền trong trợ giúp phát triển), Y.Matsuura, The Role of Law in Development: Past, Present and Future, CALE, Nagoya University (2005).

(5) Xem Masahiko Aoki, Toward a Comparative Institutional Analysis, tr.5 (2001).

(6) Xem Jack Knight, Thể chế và xung đột xã hội, (Institutions and Social Changes), tr.4 -12 (1992). (7) 
Xem Pham Hong Quang, Administrative Division Court in Vietnam: Model, Jurisdiction nad Lesson from Foreign Experiences, (Tòa hành chính ở Việt Nam: Mô hình, thẩm quyền và những kinh nghiệm nước ngoài), tr.210, CALE Book, Đại học Nagoya, Nhật Bản (2010).

(8) Xem O.P. Dwivedi & Keith M. Henderson, Public Administration in World Perspective, Administrative Reform in Contemporary Japan, tr. 2 (1996).

(9) Số lượng 8 cơ quan  bộ còn lại của Nhật Bản bao gồm: Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Tài chính, Bộ Giáo dục, văn hóa, thể thao, khoa học và công nghệ, Bộ Y tế, lao động, phúc lợi, Bộ Nông, lâm, ngư nghiệp, Bộ Kinh tế, thương mại công nghiệp và Bộ Môi trường.

(10) Xem Phạm Hồng Quang, Lịch sử hệ thống chính quyền địa phương Nhật Bản và một số vấn đề cải cách chính quyền địa phương Nhật Bản hiện nay, tr. 62-63, Tạp chí Luật học số 4 (2010)

Nguồn: www.nclp.org.vn
   
Share |
  THAM GIA Ý KIẾN VỀ BÀI VIẾT TRÊN
  Họ và Tên:*
  Email:*
  Tiêu đề :*
  Ý kiến của bạn 
  Mã xác nhận  
     
Các tin khác
 

Đăng nhập trang Thông tin nội bộ
       
     Tên truy cập  
     Mật khẩu  
       
       
Hỏi đáp pháp luật
Tin học ứng dụng
ý kiến góp ý